Get ég fengið að sjá gríska stafrófið?

Svar

Hér fyrir neðan birtum við gríska stafrófið. Á eftir stöfunum koma nöfn þeirra og innan sviga þeir stafir rómverska stafrófsins sem næstir þeim fara að íslenskum framburði:

Α, α alfa (a)	Ν, ν ny (n)
Β, β beta (b)	Ξ, ξ xí (x)
Γ, γ gamma (g)	Ο, ο ómíkron (o)
Δ, δ delta (d)	Π, π pí (p)
Ε, ε epsílon (e)	Ρ, ρ hró (r)
Ζ, ζ zeta (z)	Σ, ς sigma (s)
Η, η eta (e)	Τ, τ tá (t)
Θ, θ þeta (þ)	Υ, υ ypsílon (y)
Ι, ι jóta (í)	Φ, φ fí (f)
Κ, κ kappa (k)	Χ, χ kí (k)
Λ, λ lambda (l)	Ψ, ψ psí (ps)
Μ, μ my (m)	Ω, ω ómega (ó)

Þeir sem vilja leggja gríska stafrófið á minnið geta lært þessa minnisvísu, hún er fengin úr sömu bók:

Lömbin grísku eg má elta
alfa, beta, gamma, delta;
epsílon, zeta, eta, þeta,
á eftir í þeirra slóðir feta;
jóta, kappa, lambda lalla
leiðina upp á sama hjalla;
my og ny þá silast með xí
síðan trítla ómíkron, pí;
hró og sigma og tá þá tifa
teygir rófuna ypsílon;
fí, kí, psí vilja líka lifa
lengi er á einu von;
sum gild og feit, önnur mjó og mögur
með ómega eru þau tuttugu og fjögur.

Orð á íslensku sem úr grísku eru komin eru fjölmörg. Hér eru nokkur dæmi af handahófi, fengin úr lista Þorsteins Þorsteinssonar ásamt skýringum hans í bókinni Grikkland ár og síð:

• apótek (apoþeke: geymsla)
• bomba (bombos: drungalegt hljóð)
• bíó (bios: líf)
• djöfull (diabolos: rógberi)
• gúrka, agúrka (angourion: vatnsmelóna)
• hormón: efni sem stjórnar frumuvexti (hormon: örvandi; af horman: setja á hreyfingu)
• hystería: móðursýki (hystera: leg, móðurlíf, en þar var að fornu talið að veikin ætti upptök sín)
• idjót (idiotes: einstaklingur; ólærður maður, almúgamaður; af idios: eiginn, sérstakur)
• kort (khartes: blað papýrusplöntunnar)
• lampi (lampas: blys; af lampein: skína, ljóma)
• melóna (melon: epli)
• morfín (Morfeus: guð svefns og drauma)
• paník: ofsahræðsla (panikos: tengdur skógarguðinum Pan, en sýn hans í líki geithafurs vakti mikinn ótta)
• plast (plastikos: sem unnt er að móta; af plassein: forma, móta)
• pornógrafía: klám (porne: hóra og grafein: rita; eiginlega ‘skrif um hórur’)
• rabbabari (rha barbaron: útlend rót)
• skandali (skandalon: ásteytingarsteinn; hneyksli)

Heimildir:

• Aristóteles, Um skáldskaparlistina (þýð. Kristján Árnason), Hið íslenzka bókmenntafélag, Reykjavík, 1976.
• Þorsteinn Þorsteinsson, "Kratakórinn kyrjaði pólitískan pistil", Grikkland ár og síð (ritstj. Sigurður A. Magnússon og fleiri), Hið íslenzka bókmenntafélag, Reykjavík, 1991, bls. 33-47.