Hver fann upp stafrófið?

Svar

Stafrófið var ekki fundið upp í heilu lagi, heldur þróaðist það á mörgum öldum úr eldri gerðum skriftar. Eins og hellamálverk eru til vitnisburðar um, er hæfileiki manna til að teikna og mála myndir mörg þúsund ára gamall. Hugmyndin að láta ólíkar myndir eða tákn standa fyrir ólíka hluti, svo sem orð eða tölur, virðist hafa komið upp og þróast sjálfstætt á þremur mismunandi stöðum, í Mið-Ameríku (fyrir um 2500 árum), Kína (fyrir yfir 3000 árum) og Austurlöndum nær (fyrir yfir 5000 árum).

Í byrjun voru táknmyndir yfirleitt notaðar til sérhæfðra verka, til að mynda bókhalds, og orðaforðinn var takmarkaður. Táknin stóðu fyrir tiltölulega stórar einingar, svo sem heil orð. Smám saman uppgötvaði fólk að giftusamlegra væri að tákna einstök atkvæði eða hljóð; með því móti næðu miklu færri rittákn yfir öll orð tungumálsins. Ritmál þar sem hvert tákn stendur fyrir eitt atkvæði nefnist samstöfuletur (syllabary) en í stafrófsskrift (alphabet), eins og okkar, hefur hver bókstafur tiltekið hljóðgildi.


Röð bókstafa í nútímastafrófum á rætur sínar að rekja til úgaríska fleygrúnastafrófsins.
Í gegnum tíðina hafa ýmiss konar tegundir stafrófs verið í notkun. Oft hafa þjóðir tekið upp stafróf annarra og aðlagað það að sínu eigin tungumáli. Rætur okkar latneska leturs liggja til að mynda í gamla gríska stafrófinu, sem aftur má rekja til stafrófs Fönikíumanna sem notað var til forna í Austurlöndum nær. Stafróf Fönikíumanna varð svo sjálft fyrir áhrifum af fleygrúnum (cuneiform) frá Úgarít og myndletri Fornegypta, svokölluðum híeróglífum (hieroglyphics).

Atvinnuskrifarar (professional scribes) og leturgerðarmenn (type designers) hafa í gegnum tíðina átt mikinn þátt í að móta svipmót stafrófsins okkar. Helsti atburðurinn í þróun stafrófsins á síðustu áratugum er svo líklega stöðlun þess fyrir tölvur, þannig að tiltekin runa af tölunum 0 og 1 standi fyrir sama tákn eða bókstaf í hvaða tölvukerfi sem er. Án slíks staðals væri nær ómögulegt að eiga í tölvusamskiptum, til að mynda með tölvupósti. Helsti staðallinn í notkun er Unicode-staðallinn, en hann var þróaður á tíunda áratug 20. aldar og hefur nú náð útbreiðslu um allan heim.

Frekara lesefni á Vísindavefnum

• Af hverju lesa Vesturlandabúar frá vinstri til hægri og niður blaðsíðuna? eftir Jón Gunnar Þorsteinsson
• Fyrir hvað eru Súmerar þekktir? eftir Harald Ólafsson
• Hvernig skrifa ég nafnið mitt á arabísku, mongólsku og rúnaletri? eftir JGÞ
• Hvað er bók og til hvers skrifum við bækur? eftir Jón Gunnar Þorsteinsson og Unnar Árnason
• Hvernig er kýrillíska stafrófið sem notað er í Rússlandi? eftir Guðrúnu Kvaran
• Hvenær var byrjað að nota hástafi í upphafi setninga? Hver hóf þann rithátt og hvers vegna? Hvort eru eldri hástafir eða lágstafir ('A' eldra en 'a')? eftir Guðrúnu Kvaran
• Hverjir hönnuðu nótnaskrift upphaflega og hvernig hefur hún breyst síðan? eftir Karólínu Eiríksdóttur
• Hvernig er kínverska stafrófið og hvað eru margir stafir í því? eftir Jón Gunnar Þorsteinsson
• Af hverju hættu Íslendingar að nota rúnir og byrjuðu að nota bókstafina eins og þeir eru núna? eftir Guðvarð Má Gunnlaugsson

Annað áhugavert lesefni og mynd

• Daniels, Peter og Bright, William (ritstj.), The World's Writing Systems (1996).
• DeFrancis, John, The Chinese Language: Fact and Fantasy (1984).
• Diringer, David, The Alphabet (1968).
• Robinson, Andrew, The Story of Writing (1995).
• Myndin er af The Earliest Alphabets. BETA Information Design.