Er Íslandi betur borgið utan Evrópusambandsins eða innan þess?

Svar

Til að meta kosti og galla af Evrópusambandsaðild fyrir Ísland þarf fyrst að skoða með hvaða hætti Ísland tengist nú þegar samstarfi Evrópusambandsríkjanna og bera það svo saman við þær breytingar sem yrðu innanlands við fulla aðild að ESB. Evrópusambandið er yfirþjóðlegt samstarf 25 Evrópuríkja sem hafa framselt ákvarðanatökurétt á afmörkuðum sviðum til sameiginlegra stofnana. Með öðrum orðum hafa aðildarríkin ákveðið að sum viðfangsefni séu þess eðlis að hagsmunum þeirra sé betur borgið með sameiginlegu átaki heldur en að takast á við þau hvert í sínu lagi.

Eftir að Maastricht-sáttmálinn gekk í gildi árið 1993 hefur skipulag Evrópusambandsins verið byggt á þremur stoðum. Fyrsta stoðin er sú allra mikilvægasta og felur í sér lungann úr efnahagssamstarfinu. Hún felur í sér sameiginlegan innri markað, fjórfrelsið svokallaða, með fullu viðskiptafrelsi með vörur og þjónustu, frjálsar fjárfestingar og opinn vinnumarkað fyrir alla íbúa aðildarríkjanna. Auk þess falla undir fyrstu stoðina margvísleg stefnumál, svo sem vísinda- og menntamál og samstarf á sviði landbúnaðar- og sjávarútvegsmála. Í annarri stoðinni er utanríkisviðskiptastefnan og sameiginleg utanríkis- og varnarmálastefna. Undir þriðju stoðina fellur svo samstarf á sviði innanríkis- og dómsmála. Fyrsta stoðin byggir á yfirþjóðlegri ákvarðanatöku en í annarri og þriðju stoðinni líkist samstarfið frekar hefðbundnu milliríkjasamstarfi.


Fyrsta stoð Evrópusambandsins byggir að miklu leyti á Rómarsáttmálanum frá 1957, en myndin sýnir undirritun hans.
Með aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) árið 1994 varð Ísland hluti af innri markaði ESB, fjórfrelsinu, sem segja má að sé kjarninn í evrópsku samstarfi. Auk þess fékk Ísland aðgang að samstarfsáætlunum ESB á sviði vísinda-, mennta-, og menningarmála. Um leið skuldbundu Íslendingar sig til að taka upp svo til alla löggjöf ESB sem fellur undir innri markaðinn (sjá nánari umfjöllun um stöðu EES í svari sama höfundar við spurningunni Er samningurinn um evrópska efnahagssvæðið barn síns tíma?). Árið 2001 fékk Ísland svo fulla aðild að Schengen-landamærasamstarfinu ásamt ýmsum þáttum í löggæslusamstarfi ESB og tekur í gegnum það þátt í samstarfi ESB á flestum sviðum sem falla undir þriðju stoðina.

Af framangreindu má sjá að Ísland er nú þegar virkur þátttakandi í stærstum hluta þess samstarfs sem fer fram innan ESB. Til að nálgast svar við spurningunni um kosti og galla fullrar aðildar að ESB þarf því að skoða þau svið í samstarfi ESB sem falla fyrir utan EES og Schengen-samstarfið. Þau málefnasvið sem hér um ræðir eru samkvæmt ofangreindri upptalningu fyrst og fremst sjávarútvegsmál og svo landbúnaðar- og byggðamál. Þá þarf einnig að skoða utanríkissamstarfið, sérstaklega utanríkisviðskipti. Þar fyrir utan þarf að skoða hvaða áhrif ESB-aðild hefur á ákvarðanatöku og fullveldi Íslands ásamt því að leggja mat á kostnaðaráhrif. Aðild að myntbandalaginu og upptaka evrunnar er svo sérstök ákvörðun sem ekki verður rædd hér frekar.

Ómögulegt er að vita hvaða áhrif Evrópusambandsaðild myndi hafa á íslenskan sjávarútveg fyrr en aðildarsamningur liggur fyrir. Andstæðingar ESB-aðildar hafa haldið því fram að Ísland geti aldrei sætt sig við fiskveiðistefnu sambandsins og að útilokað sé að fá viðunandi samning um þann málaflokk þar sem ný aðildarríki verði að taka yfir óbreyttar reglugerðir ESB. Þeir hafa einnig haldið því fram að við aðild að ESB muni Ísland missa yfirráð yfir auðlindinni í hendur erlendrar yfirstjórnar. Aðildarsinnar hafa hins vegar bent á að fjölmörg ríki hafi fengið varanlegar undanþágur frá stefnumálum ESB í aðildarviðræðum; til að mynda fékk Malta slíka undanþágu í sjávarútvegi. Í takt við það hafa aðildarsinnar lagt upp með að í aðildarsamningi yrðu íslensku fiskimiðin gerð að sérstöku stjórnsýslusvæði innan sjávarútvegsstefnu ESB og það yrði áfram undir fullri stjórn Íslendinga.

Landbúnaður er það svið sem myndi sennilega taka hvað mestum breytingum við Evrópusambandsaðild Íslands. Ef ekki yrði samið um sérstakar undanþágur yrði innflutningur á evrópskum landbúnaðarafurðum frjáls. Það hefði í för með sér lækkað matvælaverð fyrir íslenska neytendur en einnig stóraukna samkeppni innlendra og erlendra framleiðenda. Á móti yrðu markaðir ESB að heimamarkaði fyrir íslenskar landbúnaðarvörur og bændur á Íslandi fengju aðild að umfangsmiklu styrkjakerfi ESB.


Innganga Íslands í Evrópusambandið hefði líklega hvað mest áhrif á landbúnað.
Evrópusambandið er tollabandalag með sameiginlega tollskrá gagnvart ríkjum utan þess. Við aðild að Evrópusambandinu næði utanríkisviðskiptastefna ESB, viðskiptasamningar og tollskrá, því einnig til Íslands. Tollar ESB og Íslands eru þó að meðaltali nokkuð svipaðir þannig að breytingin yrði ekki ýkja mikil.

Erfitt er að meta fyrirfram kostnað eða efnahagslegan ávinning sem hlytist af Evrópusambandsaðild enda færi slíkt mjög eftir niðurstöðum aðildarsamnings og pólitískum ákvörðunum sem ómögulegt er að sjá fyrir. Þó er hægt að draga saman nokkrar ályktanir. Miðað við regluna um að heildarframlag ESB-ríkja fari ekki yfir 1,27 prósent af landsframleiðslu yrði heildarframlag Íslands undir tíu milljörðum króna á ári. Hvað kæmi til baka er óljósara reikningsdæmi. Í samantekt Auke Baas, starfsmanns á fjárlagaskrifstofu Evrópuþingsins, frá árinu 2002 er bent á að ekki sé útilokað að Ísland þiggi meira úr sjóðum ESB en það leggi til; það fari eftir skilgreiningu í aðildarviðræðum á forgangi er varðar byggðauppbyggingu. Slík niðurstaða gengi hins vegar gegn markmiðum um samtryggingarkerfi í Evrópu og framlag ríkari þjóða til hinna fátækari. Nær er að miða við niðurstöður úr skýrslu Deloitte & Touche frá árinu 2003 en þar kemur fram að nái Ísland hagstæðum samningum hvað varðar byggðaþróun vegna harðbýlis og legu landsins ætti hreint (nettó) framlag Íslands ekki að fara yfir 2,5 milljarða króna á ári.

EES-samningurinn felur í sér að Ísland lögtekur lagaákvarðanir ESB sem falla undir innri markaðinn. Við fulla aðild að ESB fengi Ísland hlutdeild í þessari lagasetningu. Á móti kemur að þá myndi lagasetning Evrópusambandsins einnig ná til sviða á borð við landbúnaðarmál, byggðamál, sjávarútvegsmál, tollamál og jafnvel peningamál ef Ísland tæki upp evruna.

Nánari upplýsingar er að finna í bókinni Evrópusamruninn og Ísland, leiðavísir um samrunaþróun Evrópu og stöðu Íslands í evrópsku samstarfi eftir Eirík Bergmann Einarsson sem kom út hjá Háskólaútgáfunni hausið 2003.

Frekara lesefni á Vísindavefnum:

• Hvenær var Evrópusambandið stofnað og hvaða lönd eru í því núna? eftir JGÞ
• Hvers konar lýðræði er í Evrópusambandinu? eftir Úlfar Hauksson
• Af hverju þurfa Íslendingar að fara eftir reglum sem Evrópusambandið setur, þó svo að Ísland sé ekki í ESB? eftir Arndísi Önnu K. Gunnarsdóttur
• Ef Ísland gengi í ESB hvernig myndi þá aðgengi að vinnumörkuðum og skólum breytast? eftir Árna Helgason

Aðrir spyrjendur voru: Jóhanna Hlöðversdóttir, f. 1989, Ásdís Rut Guðmundsdóttir, f. 1989, Guðrún Guðmundsdóttir, f. 1987 og Katrín Árnadóttir.