Nú hef ég bæði heyrt að salt hafi vatnslosandi áhrif á líkamann og að það bindi vatn, hvort er rétt?

Svar

Salt, einkum natrínjónir þess, binda vatn í líkamann. Vatn „eltir“ þessar jónir, en þær eru algengustu jónirnar í öllum vökvum líkamans utan frumnanna. Ef styrkur natrínjóna hækkar, til dæmis eftir saltríka máltíð, binst meira vatn í líkamanum og sést það oft á því að viðkomandi fær bjúg. Vökvasöfnun í líkamanum getur leitt til hækkunar blóðþrýstings sem getur verið hættulegt.

Það er mjög mikilvægt fyrir líkamann að viðhalda vatns- og saltjafnvægi. Afturhluti heiladinguls myndar þvagtemprandi hormón (ÞTH, e. antidiuretic hormone eða vasopressin, skammstafað ADH) sem ræður hversu mikið þvag er myndað í nýrunum. ÞTH binst viðtökum í safnrásum nýrapíplna í nýrunum og stuðlar að endursogi vatns í blóðið. Ef ekkert ÞTH er til staðar er himna safnrásanna ógegndræp á vatn og það berst allt út úr nýrunum sem þvag.


Salt bindur vatnið í líkamanum.
Sá þáttur sem hefur mest áhrif á seyti ÞTH er osmósuþéttni (e. osmolarity) blóðvökvans sem er í raun saltstyrkur hans. Sérstakir osmónemar í undirstúku heilans fylgjast með osmósuþéttni blóðs og örva seyti ÞTH-myndandi taugunganna. Þegar osmósuþéttni blóðs er undir tilteknum þröskuldi eru nemarnir ekki áreittir og seyti ÞTH er hindrað. Þegar osmósuþéttni hækkar upp fyrir þröskuldinn áreitast osmónemarnir og örva seyti ÞTH og í kjölfarið heldur líkaminn í vatnið og dregur úr þvagmyndun. Þorsti helst í hendur við seyti ÞTH. Svo virðist sem hann sé einnig örvaður af osmónemum í undirstúku en þröskuldurinn fyrir hann er hærri en fyrir seyti ÞTH og kemur ekki til sögunnar nema að seyti ÞTH dugi ekki til við að halda osmósuþéttni í skefjum.

Aðrir þættir sem hafa áhrif a osmósuþéttni eru blóðþrýstingur en ef hann eða rúmmál blóðs lækkar áreitast þannemar í hjartanu og stóru slagæðunum og örva seyti ÞTH. Enn fremur örva uppköst og niðurgangur seyti ÞTH, en stöðvar sem stjórna þeim eru nátengdar undirstúku.

Frekari fróðleikur á Vísindavefnum:

• Hefur saltneysla (NaCl) innan skynsamlegra marka slæm áhrif á heilsuna? eftir Björn Sigurð Gunnarsson.
• Er dagleg vatnsdrykkja umfram tvo lítra holl? eftir Björn Sigurð Gunnarsson.
• Hvað gerist ef við drekkum ekki vökva? eftir Þuríði Þorbjarnardóttur.
• Hvað er osmósa? eftir Ágúst Kvaran.

Heimildir og myndir:

• Antidiuretic Hormone (Vasopressin) á Pathophysiology of the Endocrine System.
• What Is Water Retention (Fluid Retention)? á Medical News Today.
• Edema á MedicineNet.
• Mynd: The Telegraph.