Hvað er genasamsæta?

Svar

Tvílitna lífverur eins og dýr og háplöntur hafa tvö eintök af hverjum litningi í líkamsfrumum sínum. Maðurinn hefur til dæmis 46 litninga í sínum líkamsfrumum og hafa 23 komið frá móður og 23 frá föður. Við samruna einlitna kynfrumna myndast tvílitna okfruma sem verður upphaf nýs einstaklings.

Af 46 litningum mannsfrumu eru tveir kynlitningar, tveir svonefndir X-litningar í frumum kvenna en einn X-litningur og einn Y-litningur í frumum karla. X- og Y-litningar eru býsna ólíkir og hefur X-litningurinn mun fleiri virk gen en Y-litningurinn. Þessir litningar samsvara þó hvor öðrum að litlum hluta til. Í frumum kvenna eru því 23 fullgild litningapör en í frumum karla 22 fullgild pör og næsta ósamstætt XY-par að auki. Gen sem eru sérstök fyrir X-litninginn eru því í einu eintaki í frumum karla en í tveimur eintökum í frumum kvenna, en gen sem tilheyra Y-litningnum eru karlbundin.

Litningar í litningapari eru kallaðir samstæðir litningar, enda hafa þeir sömu gen í sömu röð. Hins vegar er talsvert um breytileika í genum þannig að tvö eða fleiri afbrigði sama gens geta komið fyrir í sama stofni lífvera. Þetta er vegna stökkbreytinga sem sumar eru hlutlausar, aðrar skaðlegar og enn aðrar jafnvel gagnlegar. Ólík afbrigði af sama geni eru kölluð genasamsætur (alleles). Lífvera sem hefur tvær samsætur af ákveðnu geni, hvora á sínum litningi, er sögð vera arfblendin um genið en séu bæði eintökin eins er hún arfhrein um það.

Skaðlegar genasamsætur eru oft víkjandi þannig að áhrif þeirra á svipfar einstaklings koma ekki fram ef heilt eintak af geninu er á hinum litningnum. Áhrif víkjandi gensins koma hins vegar fram af fullum þunga þegar lífveran er arfhrein um það. Fjölmörg dæmi um þetta eru þekkt hjá manninum.


Sjá einnig svör við spurningunni Hvað eru ríkjandi gen og víkjandi gen?