Sólin Sólin Rís 03:45 • sest 23:20 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:59 • Sest 19:18 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 02:58 • Síðdegis: 15:34 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 09:13 • Síðdegis: 21:55 í Reykjavík
Árnastofnun - mynd í *Árnarstofnun

Hver er uppruni orðatiltækisins „að komast upp með eitthvað”, og af hverju er sagt „komast upp”?

Guðrún Kvaran

Ekki er ljóst hversu gamalt orðasambandið komast upp með e-ð er í málinu. Það virðist ekki koma fyrir í fornu máli og dæmi Orðabókar Háskólans eru fremur ung. Þó hefur það verið notað alla síðustu öld.

Sagnarsambandið koma e-u/e-m upp er þekkt í fornu máli í fleiri en einni merkingu. Það getur til dæmis merkt að 'lyfta e-u á hærri stað', 'fá e-n til að standa á fætur; reisa (hús)', 'opna e-ð'.

Bein merking orðasambandsins komast upp með e-ð er að takast að koma einhverjum hlut á hærri stað, til dæmis á hillu, á loft eða upp brekku. Dæmi: „Brekkan var brött en honum tókst að komast alla leið upp með tunnuna.” Í yfirfærðri merkingu er sambandið notað um að leyfast e-ð (óátalið), það er einhverjum tekst að ná fram áformum sínum.

Höfundur

Guðrún Kvaran

prófessor

Útgáfudagur

24.4.2001

Spyrjandi

Sigursteinn Rúnarsson

Tilvísun

Guðrún Kvaran. „Hver er uppruni orðatiltækisins „að komast upp með eitthvað”, og af hverju er sagt „komast upp”?“ Vísindavefurinn, 24. apríl 2001. Sótt 16. júlí 2020. http://visindavefur.is/svar.php?id=1528.

Guðrún Kvaran. (2001, 24. apríl). Hver er uppruni orðatiltækisins „að komast upp með eitthvað”, og af hverju er sagt „komast upp”? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=1528

Guðrún Kvaran. „Hver er uppruni orðatiltækisins „að komast upp með eitthvað”, og af hverju er sagt „komast upp”?“ Vísindavefurinn. 24. apr. 2001. Vefsíða. 16. júl. 2020. <http://visindavefur.is/svar.php?id=1528>.

Chicago | APA | MLA

Spyrja

Sendu inn spurningu LeiðbeiningarTil baka

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Senda grein til vinar

=

Hver er uppruni orðatiltækisins „að komast upp með eitthvað”, og af hverju er sagt „komast upp”?
Ekki er ljóst hversu gamalt orðasambandið komast upp með e-ð er í málinu. Það virðist ekki koma fyrir í fornu máli og dæmi Orðabókar Háskólans eru fremur ung. Þó hefur það verið notað alla síðustu öld.

Sagnarsambandið koma e-u/e-m upp er þekkt í fornu máli í fleiri en einni merkingu. Það getur til dæmis merkt að 'lyfta e-u á hærri stað', 'fá e-n til að standa á fætur; reisa (hús)', 'opna e-ð'.

Bein merking orðasambandsins komast upp með e-ð er að takast að koma einhverjum hlut á hærri stað, til dæmis á hillu, á loft eða upp brekku. Dæmi: „Brekkan var brött en honum tókst að komast alla leið upp með tunnuna.” Í yfirfærðri merkingu er sambandið notað um að leyfast e-ð (óátalið), það er einhverjum tekst að ná fram áformum sínum.

...