Hvað eru flökkureikistjörnur og hvernig myndast þær?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvað eru flökkureikistjörnur og hvernig myndast þær?
Fjarreikistjörnur nefnast þær reikistjörnur sem eru utan okkar sólkerfis. Langflestar þeirra 6000 sem nú eru þekktar ganga á sporbraut um sólstjörnu. Allmörg hundruð reikistjarna eru einnig þekktar sem ferðast um Vetrarbrautina án nokkurra tengsla við móðurstjörnu. Þær kallast flökkureikistjörnur (e. rogue planet).^[1] Hver er uppruni þessara reikistjarna? Almennt er talið að þær geti myndast á tvennan hátt.

Nýlegar myndir frá James Webb-geimsjónaukanum af Sverðþokunni í Óríon sýna hundruð hnatta með massa á við Júpíter. Það kom vísindamönnum á óvart að þessir hnettir, sem eru tiltölulega nýmyndaðir, voru fjarri sólstjörnum. Það vakti svo enn meiri undrun þegar í ljós kom að nokkrar þessara reikistjarna virðast mynda tvístirni (efasemdir eru þó uppi um það). Hingað til hefur verið talið að reikistjörnur og sólstjörnur myndist á gerólíkan hátt. Þær fyrrnefndu myndist í efnisskífu umhverfis frumstjörnu, þegar agnir í skífunni hnoðast saman í sífelldum árekstrum. Þessar nýju athuganir gefa hins vegar til kynna að mögulega þurfi að endurskoða gömlu kenningarnar. Kannski geta sumar reikistjörnur myndast eins og sólstjörnur, þ.e. í geimþokum þar sem massinn er nægilegur til að hluti gassins í þokunni dregst saman og hitnar. Þörf er á nánari mælingum og betri hermilíkönum til að sannreyna hvort þessi möguleiki er fyrir hendi.

Önnur leið til að flökkureikistjörnur myndist er sú að þær þeytist hreinlega út úr sólkerfinu sem þær myndast í. Lengi hefur verið þekkt að reikistjörnur þurfa ekki endilega að ganga að eilífu um móðurstjörnu sína í sömu fjarlægð. Sporbrautirnar geta hliðrast til vegna þyngdaráhrifa frá öðrum reikistjörnum í sama sólkerfi. Ef tvær reikistjörnur fara of nærri hvor annarri getur önnur þeirra, oftast sú massaminni, öðlast hreyfiorku frá hinni og kastast út úr kerfinu. Nýleg hermilíkön gefa til kynna að sérhvert sólkerfi þeyti að meðaltali frá sér 3—4 reikistjörnum fyrstu ármilljarðana. Ef satt reynist gæti Vetrarbrautin þannig innihaldið billjón flökkureikistjörnur. Hversu margar þeirra eru upprunnar í okkar eigin sólkerfi? Engin? Ein? Fjórar? Líklega verður aldrei hægt að svara þeirri spurningu.

Tilvísun:

1. ^ Önnur heiti yfir flökkureikistjörnur á ensku eru free-floating planet (FFP) og isolated planetary-mass object (iPMO).

Myndir:

• Yfirlitsmynd: File:Peeking into Perseus (wide field view) (potm2408b).jpg - Wikimedia Commons. (Sótt 13.03.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.
• Jupiter-mass binary object - Wikipedia. (Sótt 13.03.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi

Texti þessa svars birtist fyrst í Almanaki Háskóla Íslands 2026 en var endurskoðaður fyrir Vísindavefinn....