Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Hvernig myndast rauð millilög?

Millilögin í tertíera jarðlagastaflanum eru jarðvegur sem myndast hafði á mislöngum tíma áður en næsta hraunlag rann yfir hann. Lögin eru af ýmsu tagi, rautt eða gult „laterít“ (myndað við efnaveðrun), surtarbrandur, leir, og gjóska (gosaska).

Fyrir um 3 milljónum ára, þegar ísöld gekk í garð, breyttist ásýnd bergsins og millilögin einkennast af jökulbergi og árframburði.

Jarðvegur er blanda af lífrænu efni (rotnandi jurtaleifum) og steinefni, sem hér á landi er gosaska og áfok. Hver þykkt hans og samsetning var þegar hann grófst undir heitu hrauni fer eftir ýmsu, einkum tímalengd myndunar og loftslagi.

Kortlagning hefur sýnt að millilögin hafa að meðaltali tekið 10.000 ár að myndast (um 100 hraun á milljón árum í hverju sniði), en það jafngildir tímanum frá því jökla ísaldar leysti. Sum þessara millilaga geyma því jarðsögu jafnlanga nútíma (hólósen) – og önnur ýmist lengri sögu eða skemmri.



Rauð millilög má meðal annars sjá við Hengifoss í Fljótsdal.

Tertíeri hraunastaflinn á Íslandi spannar tímann frá 16 til 3ja milljóna ára og á þeim tíma breyttist loftslag umtalsvert. Byggt á nýlegum rannsóknum á plöntusteingervingum (Friðgeir Grímsson, 2007) var meðalhiti á Ísland sem hér segir á tertíer, en hiti hlýjasta mánaðar um 12°C hærri:

Aldur
(milljón ár)
Meðalhiti (°C)
± frávik
159,9 ± 0,6
1213,5 ±1,1
1011,7 ± 1,8

810,3 ± 2,2
67,4 ± 2,0

Til samanburðar er meðalhiti á Íslandi (Stykkishólmur) núna um 4,3°C. Þegar hlýjast var á tertíer hefur loftslag verið líkt því sem nú er í SA-ríkjum Bandaríkjanna og eyjum Karíbahafs þar sem einmitt eru laterít-námur.

Laterít nefnist rauður jarðvegur sem myndast við efnaveðrun í hlýju og röku loftslagi. Þá leysast ýmis efni upp og berast burt með vatni, en eftir sitja „staðföst efni“, einkum ál- og járnhýdröt. Báxítið sem ál er brætt úr hér á landi er einmitt laterít.

Helstu rannsókn hingað til á íslenskum millilögum gerði norskur jarðfræðingur, Elen Roaldset (Jökull 1983). Þar kemur fram að ólífrænn hluti millilaganna er í aðalatriðum gosaska, mismikið ummynduð. Roaldset efnagreindi rauð millilög og hraunin undir og ofan á:

  Óshlíð (14 m.á.)Hvítársíða (3,4 m.á.)
 Al/Mg+Ca+NaH2O (%*) Al/Mg+Ca+NaH2O (%)
Efra basalt0,950,80,750,3
Rautt millilag10,1210,72,619,2
Neðra basalt1,093,690,821,3

*Vatnið er í þungaprósentum.

Á töflunni sést að í lítt ummynduðu basalti er hlutfallið Al2O3 / (MgO + CaO + Na2O) nálægt einum, en hækkar í millilögunum við það að magnesín, kalsín og natrín skolast burt en vatn kemur í staðinn. Þetta á einkum við um eldra lagið (Óshlíð), sem myndaðist í hlýrra loftslagi. Hátt vatn í millilögunum er bundið í leirsteindum, til dæmis halloysíti (Al2O3 2SiO2 2H2O) og beidellíti (Al2O3 3SiO2 nH2O), en rauði liturinn stafar hins vegar af myndlausu (ókristölluðu) járnhýdrati, Fe(OH)3. Líklegast er að rauði liturinn sé afleiðing efnaveðrunar (laterít-myndunar) þótt fleiri þættir geti komið við sögu, svo sem bökun af völdum hraunsins ofan á. Loks ber að geta þess að ummyndun millilaganna hér á landi, jafnvel hinna elstu, nálgast það hvergi að úr verði raunverulegt laterít. Til þess er efnaveðrunin allt of stutt gengin.

Heimildir og mynd:

  • Elen Roaldset (1983). Tertiary (Miocene-Pliocene) interbasalt sediments, NW- and W-Iceland. Jökull 33: 39-56.
  • Friðgeir Grímsson (2007). The Miocene Floras of Iceland. Doktorsritgerð, Háskóla Íslands.
  • Leó Kristjánsson (1973). Rauðu millilögin. Týli 3: 57-60.
  • Wikimedia Commons. Höfundur myndar: Dariusz Freliga. Birt undir Creative Commons Attribution ShareAlike 2.5 leyfi. Sótt 4. 1. 2010.

Útgáfudagur

7.1.2010

Spyrjandi

Sara Hvanndal Magnúsdóttir

Höfundur

Sigurður Steinþórsson

prófessor emeritus

Tilvísun

Sigurður Steinþórsson. „Hvernig myndast rauð millilög?“ Vísindavefurinn, 7. janúar 2010. Sótt 22. október 2018. http://visindavefur.is/svar.php?id=49397.

Sigurður Steinþórsson. (2010, 7. janúar). Hvernig myndast rauð millilög? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=49397

Sigurður Steinþórsson. „Hvernig myndast rauð millilög?“ Vísindavefurinn. 7. jan. 2010. Vefsíða. 22. okt. 2018. <http://visindavefur.is/svar.php?id=49397>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Sigurbjörn Árni Arngrímsson

1973

Sigurbjörn Árni Arngrímsson er prófessor í íþróttafræði við deild heilsueflingar, íþrótta og tómstunda á Menntavísindasviði HÍ og skólameistari Framhaldsskólans á Laugum. Sigurbjörn stundar rannsóknir á sviði heilsueflingar auk rannsókna á afreksíþróttafólki.