Sólin Sólin Rís 07:28 • sest 19:44 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 07:13 • Sest 22:59 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 07:09 • Síðdegis: 19:28 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 01:05 • Síðdegis: 13:24 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 07:28 • sest 19:44 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 07:13 • Sest 22:59 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 07:09 • Síðdegis: 19:28 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 01:05 • Síðdegis: 13:24 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Efnafræði Hvernig eru íslensku pönnukökupönnurnar búnar til?

Flokkun:

20.3.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Efnafræði

Hvernig eru íslensku pönnukökupönnurnar búnar til?

Emelía Eiríksdóttir

Vart er til íslenskara bakkelsi en íslensku pönnukökurnar. Það er því ekki óeðlilegt að fólk hafi sterkar skoðanir á bakstri þeirra og í hugum margar kemur þá ekkert annað til greina en íslensku pönnupökupönnurnar. Í verslunum eru tvær tegundir pönnukökupanna sem eru titlaðar „íslenskar“: Önnur er með tréhandfangi og virkar á öllum helluborðum nema spani. Hin er með plasthandfangi og virka nýrri pönnur þeirrar tegundar á öllum helluborðum en eldri á öllum helluborðum nema spani.

Síðan 1950 hefur Málmsteypan Hella (hét Málmsmiðjan Hella fram til 1987) framleitt pönnukökupönnurnar með tréhandfanginu og hefur framleiðsluferlið lítið breyst á þessum 75 árum. Sérstakri blöndu af sandi er hellt í tvö form og mót af pönnunni gert í sandinn. Í annað formið er móti af botni pönnunnar þrýst í sandinn en í hitt formið móti af efri hluta pönnunnar. Formin eru svo sett saman og bráðnum málmi hellt í lítið gat ofan á forminu. Þegar málmurinn hefur kólnað er mótið opnað og sandurinn brotinn utan af steypta stykkinu, pannan slípuð til og tréhandfang fest á hana. Sandurinn er svo endurnýttur til að útbúa fleiri pönnur.

Pönnurnar eru framleiddar úr AlSi10 sem er blanda af áli (efnatáknið Al) og kísli (efnatáknið Si). AlSi10-blandan inniheldur 9-11% af kísli, örlítið af öðrum málmum og afgangurinn er svo ál. Fyrstu árin sem pönnurnar voru framleiddar voru innflutningshöft á áli og voru pönnurnar því framleiddar úr flugvélaskrokkum frá stríðsárunum sem höfðu endað hér á landi.

Gömul íslensk pönnukökupanna með málmskafti og plasthandfangi á endanum. Framleiðsla þeirra hófst 1950. Búið er að gera við plasthandfangið á þessari pönnu.

Gömul íslensk pönnukökupanna með málmskafti og plasthandfangi á endanum. Framleiðsla þeirra hófst 1950. Búið er að gera við plasthandfangið á þessari pönnu.

Þessar pönnur er hægt að nota beint á keramik- og gashelluborðum en ekki spanhelluborðum. Spanhelluborð ná nefnilega bara að láta járnseglandi (e. ferromagnetic) efni hitna, eins og til dæmis járn og járnmelmi. Þar sem ál er ekki járnseglandi málmur hitna pönnukökupönnur úr áli ekki á spenhellum. Það er þó hægt að nota álpönnurnar á spanhelluborði ef járnseglandi millistykki er lagt ofan á helluborðið og álpannan látin hvíla á millistykkinu.

Pönnukökupönnurnar með plasthandfanginu byrjaði Málmsteypa Ámunda Sigurðssonar að framleiða fyrir um 70 árum. Málmblanda þeirra samanstendur af áli frá Norðuráli íbættu með innfluttu indíni (hefur efnatáknið In og er einnig neftn indium). Málmarnir eru bræddir og þeim hellt í stálmót og pönnurnar svo renndar til að slétta þær. Málmskaft er fest við pönnuna og að lokum er plasthandfang sett á enda þess. Til skamms tíma virkuðu þessar pönnukökupönnur á keramik- og gashelluborðum en ekki spanhelluborðum af sömu ástæðu og pönnurnar frá Málmsteypunni Hellu. Fyrir nokkrum árum voru pönnurnar endurhannaðar og járnseglandi málmur settur í botn þeirra og er því einnig hægt að nota nýju pönnurnar á spanhelluborðum.

Varðandi notkun og viðhaldi á íslensku pönnukökupönnunum er mikilvægt að hita þær til í byrjun og helst brenna lítillega smjörlíki eða smjör á pönnunum. Smjörlíkinu/smjörinu er hellt af þegar það hefur kólnað og pönnurnar þurrkaðar með pappír. Gott er að endurtaka hitaferlið einu sinni eða tvisvar og eru þá pönnurnar tilbúnar til baksturs. Mælt er með að þvo aldrei pönnurnar eftir bakstur, einungis þurrka þær. Einnig er gott að bræða feiti á pönnunum hvert sinn fyrir bakstur.

Heimildir og myndir:

Höfundur

Emelía Eiríksdóttir

Emelía Eiríksdóttir

efnafræðingur og starfsmaður Vísindavefsins

Útgáfudagur

20.3.2026

Spyrjandi

NN.

Efnisorð

Tilvísun

Emelía Eiríksdóttir. „Hvernig eru íslensku pönnukökupönnurnar búnar til?“ Vísindavefurinn, 20. mars 2026, sótt 20. mars 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88122.

Emelía Eiríksdóttir. (2026, 20. mars). Hvernig eru íslensku pönnukökupönnurnar búnar til? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88122

Emelía Eiríksdóttir. „Hvernig eru íslensku pönnukökupönnurnar búnar til?“ Vísindavefurinn. 20. mar. 2026. Vefsíða. 20. mar. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88122>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvernig eru íslensku pönnukökupönnurnar búnar til?
Vart er til íslenskara bakkelsi en íslensku pönnukökurnar. Það er því ekki óeðlilegt að fólk hafi sterkar skoðanir á bakstri þeirra og í hugum margar kemur þá ekkert annað til greina en íslensku pönnupökupönnurnar. Í verslunum eru tvær tegundir pönnukökupanna sem eru titlaðar „íslenskar“: Önnur er með tréhandfangi og virkar á öllum helluborðum nema spani. Hin er með plasthandfangi og virka nýrri pönnur þeirrar tegundar á öllum helluborðum en eldri á öllum helluborðum nema spani.

Síðan 1950 hefur Málmsteypan Hella (hét Málmsmiðjan Hella fram til 1987) framleitt pönnukökupönnurnar með tréhandfanginu og hefur framleiðsluferlið lítið breyst á þessum 75 árum. Sérstakri blöndu af sandi er hellt í tvö form og mót af pönnunni gert í sandinn. Í annað formið er móti af botni pönnunnar þrýst í sandinn en í hitt formið móti af efri hluta pönnunnar. Formin eru svo sett saman og bráðnum málmi hellt í lítið gat ofan á forminu. Þegar málmurinn hefur kólnað er mótið opnað og sandurinn brotinn utan af steypta stykkinu, pannan slípuð til og tréhandfang fest á hana. Sandurinn er svo endurnýttur til að útbúa fleiri pönnur.

Pönnurnar eru framleiddar úr AlSi10 sem er blanda af áli (efnatáknið Al) og kísli (efnatáknið Si). AlSi10-blandan inniheldur 9-11% af kísli, örlítið af öðrum málmum og afgangurinn er svo ál. Fyrstu árin sem pönnurnar voru framleiddar voru innflutningshöft á áli og voru pönnurnar því framleiddar úr flugvélaskrokkum frá stríðsárunum sem höfðu endað hér á landi.

Gömul íslensk pönnukökupanna með málmskafti og plasthandfangi á endanum. Framleiðsla þeirra hófst 1950. Búið er að gera við plasthandfangið á þessari pönnu.

Gömul íslensk pönnukökupanna með málmskafti og plasthandfangi á endanum. Framleiðsla þeirra hófst 1950. Búið er að gera við plasthandfangið á þessari pönnu.

Þessar pönnur er hægt að nota beint á keramik- og gashelluborðum en ekki spanhelluborðum. Spanhelluborð ná nefnilega bara að láta járnseglandi (e. ferromagnetic) efni hitna, eins og til dæmis járn og járnmelmi. Þar sem ál er ekki járnseglandi málmur hitna pönnukökupönnur úr áli ekki á spenhellum. Það er þó hægt að nota álpönnurnar á spanhelluborði ef járnseglandi millistykki er lagt ofan á helluborðið og álpannan látin hvíla á millistykkinu.

Pönnukökupönnurnar með plasthandfanginu byrjaði Málmsteypa Ámunda Sigurðssonar að framleiða fyrir um 70 árum. Málmblanda þeirra samanstendur af áli frá Norðuráli íbættu með innfluttu indíni (hefur efnatáknið In og er einnig neftn indium). Málmarnir eru bræddir og þeim hellt í stálmót og pönnurnar svo renndar til að slétta þær. Málmskaft er fest við pönnuna og að lokum er plasthandfang sett á enda þess. Til skamms tíma virkuðu þessar pönnukökupönnur á keramik- og gashelluborðum en ekki spanhelluborðum af sömu ástæðu og pönnurnar frá Málmsteypunni Hellu. Fyrir nokkrum árum voru pönnurnar endurhannaðar og járnseglandi málmur settur í botn þeirra og er því einnig hægt að nota nýju pönnurnar á spanhelluborðum.

Varðandi notkun og viðhaldi á íslensku pönnukökupönnunum er mikilvægt að hita þær til í byrjun og helst brenna lítillega smjörlíki eða smjör á pönnunum. Smjörlíkinu/smjörinu er hellt af þegar það hefur kólnað og pönnurnar þurrkaðar með pappír. Gott er að endurtaka hitaferlið einu sinni eða tvisvar og eru þá pönnurnar tilbúnar til baksturs. Mælt er með að þvo aldrei pönnurnar eftir bakstur, einungis þurrka þær. Einnig er gott að bræða feiti á pönnunum hvert sinn fyrir bakstur.

Heimildir og myndir:

...