Sólin Sólin Rís 09:16 • sest 18:09 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 09:36 • Sest 18:17 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 06:36 • Síðdegis: 18:52 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 00:25 • Síðdegis: 12:53 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 09:16 • sest 18:09 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 09:36 • Sest 18:17 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 06:36 • Síðdegis: 18:52 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 00:25 • Síðdegis: 12:53 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Vísindavefur Dagatal vísindamanna Hver var Annie Jump Cannon og hvert var framlag hennar til stjarnvísinda?

Flokkun:

17.2.2026
Vísindavefur Dagatal vísindamanna
Náttúruvísindi og verkfræði Stjarnvísindi: alheimurinn

Hver var Annie Jump Cannon og hvert var framlag hennar til stjarnvísinda?

Sigríður Kristjánsdóttir

Stjarnvísindakonan Annie Jump Cannon fæddist í Delaware í Bandaríkjunum árið 1863. Móðir hennar kynnti hana fyrir stjörnuhimninum á unga aldri og hvatti hana til þess að leggja stjörnufræði fyrir sig. Annie fór að ráðum hennar og nam eðlis- og stjörnufræði bæði við Wellesley- og Radcliffe-háskóla í Massachusetts. Síðar lá leið hennar til Boston og árið 1896, þá 33 ára, hóf hún störf við Harvard-stjörnuathugunarstöðina. Þar varð hún hluti af stórum hópi kvenna sem stundaði rannsóknir og úrvinnslu á stjarnvísindagögnum sem safnað var á stjörnustöðinni. Aðrar þekktar vísindakonur úr þessum hópi eru meðal annars Henrietta Swan Leavitt (1868–1921) og Cecilia Payne-Gaposchkin (1900-1979).

Annie fékk það hlutverk í Harvard að skoða litróf stjarna og flokka þær. Sjónaukar Harvard-stjörnuathugunarstöðvarinnar tóku myndir af gervöllum stjörnuhimninum á glerplötur sem síðan þurfti að vinna úr. Annie var eldsnögg að greina smágerð litróf á plötunum og varð fljótt einn helsti sérfræðingur stjarnvísindaheimsins í litrófsflokkun. Enda hefur hún verið kölluð skrásetjari himinsins. Allt í allt flokkaði Annie um 350.000 stjörnur og sagan segir að hún hafi getað flokkað þrjár stjörnur á aðeins einni mínútu.

Annie Jump Cannon (1863-1941).

Annie Jump Cannon (1863-1941).

Annie var ekki aðeins með glöggt auga fyrir litrófum, hún kom einnig auga á mynstur í litrófunum og skipaði stjörnum í flokka eftir því hvernig litrófin litu út. Í litrófi frá stjörnum sjást svokallaðar gleypnilínur og eru línurnar mismunandi fyrir mismunandi stjörnur. Þennan breytileika sá Annie og notaði til að skipta þeim í flokka. Aðrir vísindamenn höfðu áður byrjað að búa til flokkunarkerfi fyrir stjörnur og kallað flokkana eftir bókstöfum stafrófsins, A, B, C og svo framvegis. Annie byggði sína vinnu á þeirra flokkum en hún endurraðaði þeim eins og henni fannst að þeir ættu að vera. Þannig enduðum við með flokkunarkerfi hennar sem er O, B, A, F, G, K og M. Vinsæl setning til þess að hjálpa stjarnvísindamönnum að muna röðina er „Oh be a fine girl, kiss me“. Annie er oft eignuð orðaröðin, en það er ekki vitað með vissu hver uppruni hennar er.

Annar vísindamaður, Henry Norris Russell (1877-1957), tók flokkunarkerfi Annie og bar saman við ljósafl stjarnanna (það er hversu bjartar þær eru) og komst að því að sterk tengsl voru á milli flokkanna hennar og ljósaflsins. Á sama tíma raðaði Ejnars Hertzsprung (1873–1967) stjörnunum upp með ljósafli sem fall af lit, og fékk út sambærileg tengsl og Russel. Saman er línurit þeirra Hertzsprungs og Russels kallað HR-línuritið og er eitt frægasta línurit stjarnvísindanna. Grundvöllurinn að því var meðal annars vinna Annie Jump Cannon. HR-línuritið er svona mikilvægt því staðsetning stjörnu á línuritinu segir til um æviskeið hennar.

Mynd sem sýnir litróf stjarna í mismunandi litrófsflokkum. Litrófin voru flokkuð eftir svörtu línunum sem sjást á litrófunum, en það eru svokallaðar gleypnilínur. Það er hitastig stjarnanna sem ræður því hvaða gleypnilínur birtast á litrófinu. O-stjörnur eru heitastar og M-stjörnur kaldastar.

Mynd sem sýnir litróf stjarna í mismunandi litrófsflokkum. Litrófin voru flokkuð eftir svörtu línunum sem sjást á litrófunum, en það eru svokallaðar gleypnilínur. Það er hitastig stjarnanna sem ræður því hvaða gleypnilínur birtast á litrófinu. O-stjörnur eru heitastar og M-stjörnur kaldastar.

Annie starfaði alla ævi í Harvard. Hún áorkaði ótrúlega miklu á sinni starfsævi og lét heyrnarleysi ekki stoppa sig en hún missti heyrnina á fullorðinsárum af völdum skarlatsóttar. Árið 1911 var hún gerð að safnverði stjörnuljósmyndasafnsins í Harvard og árið 1938 að William C. Bond stjörnufræðingi við Harvard-háskólann. Hún hlaut fjórar heiðursdoktorsnafnbætur á ævinni, barðist fyrir kosningarétti kvenna og stofnaði til Annie Jump Cannon-verðlaunanna í stjarnvísindum sem eru enn þann dag í dag veitt til vísindakonu sem þykir hafa skarað fram úr á sviði stjarnvísinda. Á tunglinu er loftsteinagígur sem er nefndur eftir henni og einnig er til smástirni sem heitir 1120 Cannonia í höfuðið á henni. Anne Cannon lést árið 1941, 77 ára að aldri.

Heimild og myndir:

Höfundur

Sigríður Kristjánsdóttir

Sigríður Kristjánsdóttir

sérfræðingur í jarðvárvöktun með rauntímagögnum á Veðurstofu Íslands og formaður Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness

Útgáfudagur

17.2.2026

Spyrjandi

Birta, ritstjórn

Efnisorð

Tilvísun

Sigríður Kristjánsdóttir. „Hver var Annie Jump Cannon og hvert var framlag hennar til stjarnvísinda?“ Vísindavefurinn, 17. febrúar 2026, sótt 17. febrúar 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88466.

Sigríður Kristjánsdóttir. (2026, 17. febrúar). Hver var Annie Jump Cannon og hvert var framlag hennar til stjarnvísinda? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88466

Sigríður Kristjánsdóttir. „Hver var Annie Jump Cannon og hvert var framlag hennar til stjarnvísinda?“ Vísindavefurinn. 17. feb. 2026. Vefsíða. 17. feb. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88466>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hver var Annie Jump Cannon og hvert var framlag hennar til stjarnvísinda?
Stjarnvísindakonan Annie Jump Cannon fæddist í Delaware í Bandaríkjunum árið 1863. Móðir hennar kynnti hana fyrir stjörnuhimninum á unga aldri og hvatti hana til þess að leggja stjörnufræði fyrir sig. Annie fór að ráðum hennar og nam eðlis- og stjörnufræði bæði við Wellesley- og Radcliffe-háskóla í Massachusetts. Síðar lá leið hennar til Boston og árið 1896, þá 33 ára, hóf hún störf við Harvard-stjörnuathugunarstöðina. Þar varð hún hluti af stórum hópi kvenna sem stundaði rannsóknir og úrvinnslu á stjarnvísindagögnum sem safnað var á stjörnustöðinni. Aðrar þekktar vísindakonur úr þessum hópi eru meðal annars Henrietta Swan Leavitt (1868–1921) og Cecilia Payne-Gaposchkin (1900-1979).

Annie fékk það hlutverk í Harvard að skoða litróf stjarna og flokka þær. Sjónaukar Harvard-stjörnuathugunarstöðvarinnar tóku myndir af gervöllum stjörnuhimninum á glerplötur sem síðan þurfti að vinna úr. Annie var eldsnögg að greina smágerð litróf á plötunum og varð fljótt einn helsti sérfræðingur stjarnvísindaheimsins í litrófsflokkun. Enda hefur hún verið kölluð skrásetjari himinsins. Allt í allt flokkaði Annie um 350.000 stjörnur og sagan segir að hún hafi getað flokkað þrjár stjörnur á aðeins einni mínútu.

Annie Jump Cannon (1863-1941).

Annie Jump Cannon (1863-1941).

Annie var ekki aðeins með glöggt auga fyrir litrófum, hún kom einnig auga á mynstur í litrófunum og skipaði stjörnum í flokka eftir því hvernig litrófin litu út. Í litrófi frá stjörnum sjást svokallaðar gleypnilínur og eru línurnar mismunandi fyrir mismunandi stjörnur. Þennan breytileika sá Annie og notaði til að skipta þeim í flokka. Aðrir vísindamenn höfðu áður byrjað að búa til flokkunarkerfi fyrir stjörnur og kallað flokkana eftir bókstöfum stafrófsins, A, B, C og svo framvegis. Annie byggði sína vinnu á þeirra flokkum en hún endurraðaði þeim eins og henni fannst að þeir ættu að vera. Þannig enduðum við með flokkunarkerfi hennar sem er O, B, A, F, G, K og M. Vinsæl setning til þess að hjálpa stjarnvísindamönnum að muna röðina er „Oh be a fine girl, kiss me“. Annie er oft eignuð orðaröðin, en það er ekki vitað með vissu hver uppruni hennar er.

Annar vísindamaður, Henry Norris Russell (1877-1957), tók flokkunarkerfi Annie og bar saman við ljósafl stjarnanna (það er hversu bjartar þær eru) og komst að því að sterk tengsl voru á milli flokkanna hennar og ljósaflsins. Á sama tíma raðaði Ejnars Hertzsprung (1873–1967) stjörnunum upp með ljósafli sem fall af lit, og fékk út sambærileg tengsl og Russel. Saman er línurit þeirra Hertzsprungs og Russels kallað HR-línuritið og er eitt frægasta línurit stjarnvísindanna. Grundvöllurinn að því var meðal annars vinna Annie Jump Cannon. HR-línuritið er svona mikilvægt því staðsetning stjörnu á línuritinu segir til um æviskeið hennar.

Mynd sem sýnir litróf stjarna í mismunandi litrófsflokkum. Litrófin voru flokkuð eftir svörtu línunum sem sjást á litrófunum, en það eru svokallaðar gleypnilínur. Það er hitastig stjarnanna sem ræður því hvaða gleypnilínur birtast á litrófinu. O-stjörnur eru heitastar og M-stjörnur kaldastar.

Mynd sem sýnir litróf stjarna í mismunandi litrófsflokkum. Litrófin voru flokkuð eftir svörtu línunum sem sjást á litrófunum, en það eru svokallaðar gleypnilínur. Það er hitastig stjarnanna sem ræður því hvaða gleypnilínur birtast á litrófinu. O-stjörnur eru heitastar og M-stjörnur kaldastar.

Annie starfaði alla ævi í Harvard. Hún áorkaði ótrúlega miklu á sinni starfsævi og lét heyrnarleysi ekki stoppa sig en hún missti heyrnina á fullorðinsárum af völdum skarlatsóttar. Árið 1911 var hún gerð að safnverði stjörnuljósmyndasafnsins í Harvard og árið 1938 að William C. Bond stjörnufræðingi við Harvard-háskólann. Hún hlaut fjórar heiðursdoktorsnafnbætur á ævinni, barðist fyrir kosningarétti kvenna og stofnaði til Annie Jump Cannon-verðlaunanna í stjarnvísindum sem eru enn þann dag í dag veitt til vísindakonu sem þykir hafa skarað fram úr á sviði stjarnvísinda. Á tunglinu er loftsteinagígur sem er nefndur eftir henni og einnig er til smástirni sem heitir 1120 Cannonia í höfuðið á henni. Anne Cannon lést árið 1941, 77 ára að aldri.

Heimild og myndir:...