Hvenær var byrjað að nota orðið sjálfrennireið um bíla og af hverju festist það ekki í sessi?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvenær var byrjað að nota orðið sjálfrennireið um bíla og af hverju festist það ekki í sessi?
Í íslensku er oftast talað um nýyrði sem ný orð sem mynduð eru úr innlendum orðstofnum um ný fyrirbæri eða til að koma í stað erlends orðs. Stundum lifa slík orð í málinu áfram þó að þau séu ekki notuð (nema þá í hálfkæringi) og eru þekkt sem gömul eða „misheppnuð“ nýyrði. Dæmi sem stundum er tekið eru íslensk heiti á ávöxtum eins og glóaldin fyrir appelsínur og bjúgaldin fyrir banana. Orðið sjálfrennireið er líka oft nefnt sem dæmi um „misheppnað“ nýyrði eða nýyrði sem ekki náði að festast í málinu. Orðið er að finna í 3. útgáfu Íslenskrar orðabókar frá 2002 þar sem það er skráð sem „gamalt nýyrði“ sem merkir ‚bíll‘, en það er ekki að finna í fyrri útgáfum orðabókarinnar og það er heldur ekki að finna í Íslenskri nútímamálsorðabók.

Í dagblöðum og ýmsum heimildum er orðið sagt vera nýyrði sem búið var til á tímum fyrstu bílanna.

Þetta orð [þ.e. sjálfrennireið] var fyrst notað um bifreiðar í almennum skilningi en síðan hefur tökuorðið bíll hlotið meiri hylli. (Kjarninn, 23. janúar 2014)

Þá [þegar fyrsti bíllinn var fluttur til landsins] áttu Íslendingar ekkert orð yfir þetta fyrirbæri en ýmsar tillögur komu fram. Ein hin fyrsta var „sjálfrennireið“, sem þó náði ekki að festast í málinu, af skiljanlegum ástæðum. (Morgunblaðið 16. desember 2003)

Orðið þykir svolítið skondið og oft er gefið í skyn að orðið hafi ekki náð fótfestu vegna þess að það hafi verið of langt og skrítið. En þegar dæmi um orðið sjálfrennireið á tímarit.is eru skoðuð kemur í ljós að fyrsta dæmið er frá 1966, meira en hálfri öld eftir að fyrstu bílarnir komu til landsins.

Sagan um að orðið sjálfrennireið hafi verið lagt til sem nýyrði fyrir tökuorðið bíll við upphaf bílaaldar er þjóðþekkt en ef það væri rétt hlytu að finnast einhver dæmi um orðið frá þeim tíma. Orðinu sjálfsrennireið bregður fyrir 1961 í Blysinu: skólablaði Gagnfræðaskóla Austurbæjar. Þar er orðið notað í merkingunni ‚bíll‘. Fyrsta dæmið um sjálfrennireið kemur fyrir í umfjöllun um umferðarþunga í Alþýðublaðinu árið 1966.

Ef heldur sem horfir með bílafjölgun og áframhaldandi seinagang í vegagerð má búast við að helgarferðir bæjarbúa á fínu bílunum sínum verði álíka seinfarinar[svo!] og lestarferðirnar voru áður en sjálfrennireiðarnar komu til sögunnar.

Orðið kemur fyrst fyrir í tengslum við fornbíla og sem þýðing á automobile á forsíðu Vísis 1974. Þá var birt mynd af bíl frá 1921 sem bifvélavirki á Akranesi hafði verið að gera upp undanfarna mánuði: „Mætur maður, sem frétti af þessum bíl, vildi kalla hann „sjálfrennireið“, sem væri bein þýðing af orðinu „automobile“. Það væri óvirðing að kalla svona kostagrip „bíl.““ Þetta er elsta heimild um að mælt sé með orðinu sem þýðingu á automobile.

Fyrsta heimild um söguna um að bílar hafi í upphafi verið nefndir sjálfrennireiðar er í Þjóðviljanum árið 1979. Dæmum um orðið sjálft fjölgar eftir 1980. Orðið virðist þá vera orðið hluti af almennu máli en það kemur fyrir í smáauglýsingum, í texta sem fylgir myndum frá fornbílasýningu en einnig í texta um væntanlegan nýjan bíl. Spurt er um orðið í getraunum og sagan af uppruna orðsins endurtekin í mismunandi blöðum og tímaritum sem áhugaverður fróðleiksmoli. En hvaðan kemur þessi saga?

Þegar leitað er í heimildum á tímarit.is frá þeim tíma þegar bílar komu fyrst til landsins koma fyrir ýmis orð, til dæmis: automobil, bifreið, bíll, mótorvagn, rennireið, sjálfhreyfivagn, sjálfrenningur, vagn með sjálfhreyfivél og þeysireið. Hér vekja sérstaka athygli orðin sjálfrenningur og rennireið.

Orðið sjálfrenningur var notað í fjárlögum árið 1913 og elstu dæmi á tímarit.is um orðið eru úr fréttum af umræðu um orðavalið. Þar er sagt frá því að breytingartillaga um að nota orðið bifreið í stað orðsins sjálfrenningur í fjárlögum hafi verið felld. Þingmaður sem lagðist gegn breytingartillögunni sagði á Alþingi að orðið bifreið væri ekki jafngóð þýðing á automobile og orðið sjálfrenningur og að hann teldi að orðið bifreið yrði ekki langlíft. Orðinu sjálfrenningur bregður ekki nema örsjaldan fyrir í textum og það virðist aldrei ná almennri útbreiðslu, ólíkt orðinu bifreið sem á þessum tíma hafði þegar náð útbreiðslu í samfélaginu. Þá var orðið bíll einnig að verða algengara ef miðað er við prentaðar heimildir, en ekki er útilokað að orðið bíll hafi þegar verið algengara í talmáli líkt og nú á dögum þar sem orðið bifreið er frekar notað í formlegra máli, s.s. í stjórnsýslu og lagamáli.

Orðið rennireið var notað um eimreiðar járnbrautarlesta í lok nítjándu aldar en einnig eru dæmi um að það hafi verið notað um bíla í upphafi þeirrar tuttugustu. Í Morgunblaðinu árið 1954 er stutt umfjöllun um notkun orðanna bíll og bifreið en þar nefnir höfundur að auki orðið rennireið sem það orð sem hafi verið notað þegar þessi farartæki komu fyrst til sögunnar og bendir það til þess að einhverjar sögur um orðavalið hafi verið á sveimi.

Líklega hefur orðið sjálfrennireið orðið til seinna vegna ruglings á orðunum sjálfrenningur og rennireið eða bifreið, eða öllum þremur, hvort sem það hefur upphaflega verið gert að gamni eða ómeðvitað. Umræður um nýyrði og val á orðum fyrir nýjungar voru nokkuð tíðar á þessum tíma og vissulega var ágreiningur um það hvaða orð ætti að nota um bíla þar sem orðið sjálfrenningur kom við sögu. Sjálft orðið sjálfrennireið er þó í raun ekki misheppnað nýyrði frá upphafi bílaaldar, en sú saga um uppruna orðsins skiptir þó máli fyrir hlutverk og notkun orðsins.

Myndir:

• Yfirlitsmynd: Katrín Káradóttir. (1979, 1. júní). Bifreið. Mynd varðveitt hjá Þjóðminjasafni Íslands. Birt með góðfúslegu leyfi. https://sarpur.is/is/collection/item/768249/
• „Sjálfrennireið“ Thors Jensen. Vísir, 26. júní 1974. https://timarit.is/page/3254710#page/n0/mode/2up

Þetta svar birtist fyrst sem pistill undir heitinu Var orðið sjálfrennireið misheppnað nýyrði? á vef Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og birtur hér með góðfúslegu leyfi....