Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Hvað er reykeitrun og er hún hættuleg?

Innöndun reyks er helsta orsök dauða í kjölfar elds. Skaði af völdum reyks getur bæði verið vegna hita og vegna ertingar eða efnisskaða í öndunarvegi vegna sóts, köfnunar og eitrunar af völdum koleinildis, sem einnig er nefnt kolmonoxíð, og annarra lofttegunda eins og blásýru. Hitaskaði kemur til dæmis fram sem brunasár í andliti og blöðrumyndun og bjúgur í nefkoki, hæsi og sog, sár í slímhimnu efri hluta öndunarvegar, más, hrygla og brenndur hráki.

Um reyk er fjallað í svari við spurningunni Hvers vegna kemur reykurinn af eldinum? Reykur er samsettur úr ögnum og efnum sem myndast við bruna. Í öllum reyk má finna koleinildi, koltvíildi og sótagnir. Mörg önnur efni geta verið í reyk, til dæmis aldehýð, sýrulofttegundir, niturildi, brennisteinstvíildi, fjölhringa arómatísk kolvatnsefni, bensen, tolúen, stýren, málmar og díoxín. Hvaða efni og agnir og hversu mikið af þeim finnst í reyk, fer eftir því hvert eldsneytið er, hversu mikið súrefni er fyrir hendi og hversu hátt hitastigið er.

Að anda að sér reyk í skamman tíma getur haft bráð áhrif. Reykur ertir augu, nef og háls og lyktin getur valdið ógleði. Rannsóknir sýna að sumir einstaklingar sem anda að sér þéttum reyk verði fyrir varanlegu tjóni á starfsemi lungna sem hefur í för með sér öndunarörðugleika. Þeir þættir í reyk sem hafa einna mest áhrif á heilsuna eru annars vegar lofttegundin koleinildi og hins vegar mjög litlar sótagnir sem eru aðeins 2,5 µm að stærð og sjást ekki með berum augum.

Fréttum af eldsvoða fylgir gjarnan að einhver hafi verið fluttur á sjúkrahús vegna reykeitrunar.

Þegar talað er um reykeitrun er oftast átt við eitrun af völdum koleinildis. Þegar koleinildi er andað inn minnka súrefnisbirgðir líkamans. Það er vegna þess að koleinildi binst margfalt hraðar og fastar við blóðrauðann í blóðinu en súrefni gerir. Þannig tekur það í raun þau sæti sem súrefninu er ætlað til þess að berast með blóðinu til vefja líkamans. Einkenni sem fylgja koleinildiseitrun eru höfuðverkur, minnkuð árvekni og jafnvel brjóstverkur sem kemur frá hjartanu vegna súrefnisskorts í hjartavöðvanum. Ef eitrun vegna koleinildis varir lengi missir fólk meðvitund og getur dáið ef það fær ekki súrefni.

Fíngerðar agnir í reyknum geta einnig verið skaðvaldur þar sem þær geta borist í öndunarveginn og jafnvel alla leið ofan í lungun. Innöndun þeirra getur valdið ýmiss konar heilsufarslegum einkennum, eins og ertingu, hósta og mæði og getur gert astma og hjartasjúkdóma sem fyrir eru verri.

Ef fólk lendir í eldsvoða er mikilvægt að komast sem fyrst burt og að halda sig niðri við gólf á leiðinni út þar sem koleinildi er nokkuð léttari en loftið og leitar því upp. Verði fólk fyrir reykeitrun er oft gefið hreint súrefni til að áhrifin dvíni sem fyrst. Einnig eru önnur efni gefin til að súrefnismettun líkamans náist upp í eðlilegt horf sem fyrst.

Talið er að 50-80% af dauðsföllum vegna elds séu vegna reyks. Samkvæmt erlendum tölum er um þriðjungur þeirra sem leita til bráðamóttöku vegna brunasára með lungnaskaða af völdum reyks.

Heimildir og mynd:


Hér er einnig svarað spurningunum:
  • Hverjar eru afleiðingar reykeitrunar á fólk?
  • Af hverju fær fólk reykeitrun?

Útgáfudagur

16.9.2014

Spyrjandi

Rúnar Þorkelsson, Herdís Steinarsdóttir, Bryndís Eva

Höfundur

Tilvísun

Þuríður Þorbjarnardóttir. „Hvað er reykeitrun og er hún hættuleg?“ Vísindavefurinn, 16. september 2014. Sótt 20. október 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=17239.

Þuríður Þorbjarnardóttir. (2014, 16. september). Hvað er reykeitrun og er hún hættuleg? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=17239

Þuríður Þorbjarnardóttir. „Hvað er reykeitrun og er hún hættuleg?“ Vísindavefurinn. 16. sep. 2014. Vefsíða. 20. okt. 2017. <http://visindavefur.is/svar.php?id=17239>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Veirur

Veirur eru örsmáar eindir, erfðaefni í prótínhylki. Þær geta ekki fjölgað sér sjálfar en sýkja lifandi hýsilfrumur og fá þær til að búa til nýjar veirur í stað þess að sinna reglulegri starfsemi sinni. Allar lífverur hafa sínar veirur, til eru veirur sem ráðast á bakteríufrumur, aðrar ráðast á frumur manna, enn aðrar á plöntur og svo framvegis.