Geta falskar minningar haft áhrif á samfélagið?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Geta falskar minningar haft áhrif á samfélagið?
Nær öruggt er að falskar minningar geta haft áhrif á gang samfélagsins, enda hefur verið sýnt fram á að þær geta orðið til undir ýmsum kringumstæðum í daglegu lífi. Hægt er að búa til eða móta falskar minningar með samtölum og í krafti félagslegra tengsla þar sem traust ríkir.^[1] Lykilatriðið er að fólk áttar sig ekki á að minning þess er ekki byggð á raunverulegum atburðum eða staðfastri þekkingu á heiminum.

Falskar minningar geta komið fyrir í sögum sem við segjum hvort öðru um lífshlaup okkar og atburði. Ein vísbending um slíkt er þegar sjónarvottar að atburði voru á árum áður sammála um atburðarás en eru það ekki lengur – fölsk minning kann að hafa þróast með tímanum. Oftast er svona lagað saklaust og hefur lítil áhrif.

Falskar minningar skipta öllu meira máli í vitnisburði fyrir dómstólum og þegar bera þarf kennsl á andlit mögulegra sakborninga í lögreglurannsóknum. Í sumum rannsóknum lögreglu og fyrir dómstólum er aðeins hægt að reiða sig á vitnisburði sjónarvotta til að skera úr um sekt eða sýkn af ákæru. Það á til dæmis við þegar lífsýni eða önnur hlutlæg samtímagögn eru ekki fyrir hendi. Í öðrum tilvikum kunna lífsýni eða önnur gögn að vera til staðar en koma ekki að gagni af einhverri ástæðu. Þegar dómstólar þurfa að kveða upp dóm um sýkn eða sekt í tilfellum sem þessum, þá er tilhneiging til að meta innra samræmi vitnisburðar í yfirheyrslum lögreglu og fyrir dómi og kanna hvort hann hafi breyst. Vitnisburður sem er í góðu innra samræmi og breytist lítið er talinn traustari en vitnisburður sem er í ósamræmi og breytist.

Því miður er vitnisburður fyrir dómi ekki alltaf áreiðanlegur. Dómar hafa fallið yfir fólki fyrir ofbeldisglæpi og jafnvel manndráp, en síðar hafa komið fram í dagsljósið ný gögn eins og lífsýni. Þá geta málin verið tekin upp á ný fyrir dómstólum og sakborningar þá sýknaðir og veitt frelsi. Stundum eru aðrir sakfelldir í kjölfarið. Rannsókn á fjölmörgum bandarískum endurupptökumálum, þar sem fyrri dómi var hnekkt, leiddi í ljós að í 2/3 hluta þeirra hafði vitnisburður sjónarvotta haft áhrif á niðurstöðuna eða verið aðalsönnunargögnin. Mörg þessara mála voru ofbeldismál. Í ljósi þessa hafa verið leiddar að því líkur að rangur vitnisburður sé aðalorsök rangra dóma.^[2] Ómögulegt er þó að staðfesta eða hrekja þá kenningu.^[3] Þar sem vitnum er beinlínis skylt að segja satt fyrir dómi að viðlagðri refsingu,^[4] og bein ósannindi eru illa séð almennt, verður að teljast líklegt að í mörgum málum þar sem rangur vitnisburður veldur rangri sakfellingu hafi vitni misminnt og að falskar minningar leiki þar hlutverk. Ómögulegt er þó beinlínis að sanna slíkt. Engin leið er að vita hversu oft dómstólar kveða upp ranga úrskurði í málum þar sem vitnisburður er aðalsönnunargagnið, en vitað er að slíkt gerist.

Þekkt dæmi um ofangreint er vitnisburður John Dean, eins lögfræðinga Richards Nixon, þáverandi Bandaríkjaforseta. Dean bar vitni gegn Nixon og öðrum fyrir þingnefnd Bandaríkjaþings árið 1973 í tengslum við Watergate-málið.^[5][6] Dean kom vel fyrir og þótti svo nákvæmur í frásögn að álitsgjafar kölluðu hann „mannlegt upptökutæki“ – sem hann sagðist ekki vera þótt hann væri minnugur. Afar fáir vissu þá að til voru upptökur^[7] af hluta þeirra samtala og funda sem Dean bar vitni um. Þannig reyndist hægt að bera vitnaleiðslurnar efnislega saman við upptökurnar. Sökum þessa er stundum vísað til vitnisburðar Dean í rannsóknum sálfræðinga á minni.

Sálfræðingurinn Ulric Neisser birti slíkan samanburð árið 1981,^[8] eftir nákvæma skoðun á efni tveggja funda.^[9] Af rannsókn Neisser á vitnisburðinum er hægt að draga nokkurn lærdóm. Í fyrsta lagi að vitni getur virkað mjög trúverðugt og framburður þess fyrir dómi (eða annars staðar) í góðu innra samræmi, jafnvel þótt villur séu til staðar. Þær verða hins vegar ekki ljósar nema hlutlæg samtímagögn séu aðgengileg. Þá geta falskar minningar komið í ljós. Hafa verður í huga að þetta á alls ekki við um öll vitni og vitnisburði, því oft er vitnisburður réttur. Í öðru lagi, að mál fyrir dómstólum eða þingnefndum, eru alls ekki öll eins. Í sumum málum skipta smáatriðin öllu máli: litur á bíl, tímasetningar, húsnúmer og svo framvegis. Þá geta falskar minningar haft úrslitaáhrif á úrskurð dómstóla og þar með frelsi og refsingu fólks. Í öðrum, eins og í Watergate-málinu, er það heildarmyndin sem skipti mestu máli – um yfirhylmingar og ólöglegt athæfi forsetans og aðstoðarmanna hans^[10] – og jafnvel þótt Dean (eða aðra) hafi misminnt fyrir þingnefndinni, eða mögulega fyrir dómi seinna, um ýmis smáatriði skipti það litlu máli. Mál og inntak þess eru ólík og geta falskar minningar haft mismunandi áhrif eftir því.

Af þessu er ljóst að mikilvægt er að stofnanir samfélagsins, líkt og lögregla og dómstólar, ástundi vinnubrögð sem sporna við fölskum minningum, svo sem með því að yfirheyra vitni og sakborninga skjótt eftir að saknæmir atburðir gerast og forðast leiðandi spurningar. Hafa verður í huga að nákvæmur vitnisburður er ekki endilega réttur í öllum smáatriðum. Öll verðum við að hafa í huga að minnið getur brugðist okkur og það getur líka verið áreiðanlegt.

Tilvísanir:

1. ^ Maswood, R. og Rajaram S. (2018). Social Transmission of False Memory in Small Groups and Large Networks. Topics in Cognitive Science 11(4), 687–709. https://doi.org/10.1111/tops.12348
2. ^ Wright, D. B. og Loftus, E. F. (2008). Eyewitness Memory. Í G. Cohen og M. Conway (ritstj.). Memory in The Real World. Psychology Press.
3. ^ Til að hafa betri hugmynd um þetta þyrfti kerfisbundið að rannsaka alla dóma, eða handahófsvalda, sem hafa fallið yfir nokkurt tímabil, og rannsaka málin upp á nýtt.
4. ^ Arndís Anna K. Gunnarsdóttir. (2007, 9. ágúst). Liggur einhver refsing við því að bera ljúgvitni í sakamáli? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=6748
5. ^ Um Watergate-málið sjá: Perlstein, R. (2025, 2. ágúst). Watergate scandal. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/event/Watergate-Scandal
6. ^ Um vitnisburð Dean sjá: Neissier, U. (1981). John Dean’s Memory: A Case Study. Cognition, 9, 1-22. https://doi.org/10.1016/0010-0277(81)90011-1
7. ^ Downie, L. (2025, 5. mars). Nixon resigns: Watergate’s legacy. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/event/Nixon-resigns-Watergates-legacy
8. ^ Neisser (1981).
9. ^ Á öðrum fundinum var rætt um sakfellingu nokkurra manna sem tengdust stjórn Nixsons. Hlutverk Deans hafði verið að lágmarka skaðann af rannsóknum saksóknara á Watergate-málinu fyrir Nixon. Neisser bendir á að í vitnaleiðslum níu mánuðum eftir fundinn fer Dean rangt með flest sem gerðist á fundinum, meðal annars þetta: Dean sagði Nixon hafa hrósað sér fyrir frammistöðu sína en það gerðist ekki í þeim hluta samtalsins sem Dean vísaði til; Dean sagðist hafa bent á að hann gæti ekki eignað sér heiðurinn af vissum athöfnum en hann gerði ekkert slíkt á fundinum; loks sagðist hann hafa varað við að allt ráðabruggið gæti komist upp einn daginn en á upptökunum kemur hið gagnstæða fram, að allt sé tryggt. Það sem Dean réttilega man af fundinum má leiða af almennri tímalínu atburða: Sakfelling tiltekinna manna og að Nixon hafi verið sáttur við að aðeins þeir voru sakfelldir en ekki fleiri. Dean man meira af seinni fundinum. Sá fór fram um þremur mánuðum fyrir vitnaleiðslurnar og þá loks varar Dean forsetann við að yfirhylmingar og ólöglegt athæfi séu farin að tefla embættistíð hans í hættu. Um miðbik fundarins er skipt um umræðuefni og eftir það man hann nánast ekkert, segir Neisser, en þó eitt: Að forsetinn hafi viljað finna milljón dollara til að múta vitnum – en Dean eignar allt öðrum fundi þá umræðu! Neisser bendir á að umræðuefni fyrri hluta fundarins hafi komið úr skýrslu sem Dean skrifaði og flutti þennan dag, væntanlega hefur flutningurinn verið vel undirbúinn.
10. ^ Rétt er að geta þess að John Dean sat af sér dóm fyrir hlutdeild sína í Watergate-málinu, og fyrir tilstilli vitnisburðar hans og sátu aðrir einnig af sér dóma. Sjá: Time (1975, 20. janúar). Watergate: For Three, Sufficient Punishment https://time.com/archive/6846420/watergate-for-three-sufficient-punishment/

Myndir:

• Yfirlitsmynd: Michal Jarmoluk. Free Stock Photo of Person holding a vintage photo among many. (Sótt 21.09.2026).
• Two men talking to each other on a sidewalk. (2016). Picryl.com. https://picryl.com/media/people-talking-people-standing-people-df1771
• Oliver F. Atkins. (1973, 7. mars). John Dean photo portrait as White House Counsel black and white sitting.jpg. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_Dean_photo_portrait_as_White_House_Counsel_black_and_white_sitting.jpg

...