Sólin Sólin Rís 09:52 • sest 17:33 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 25:09 • Sest 09:58 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:15 • Síðdegis: 21:38 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:06 • Síðdegis: 15:28 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 09:52 • sest 17:33 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 25:09 • Sest 09:58 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:15 • Síðdegis: 21:38 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:06 • Síðdegis: 15:28 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Hugvísindi Málvísindi: íslensk Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram og hvernig varð það til?

Flokkun:

6.2.2026
Hugvísindi Málvísindi: íslensk

Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram og hvernig varð það til?

Guðrún Kvaran

Nokkrir hafa spurt Vísindavefinn um jæja:
  • Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram svo vitað sé til í íslensku og hvaðan kemur það, ef vitað er?
  • Hvað merkir orðið "jæja" og hvaðan kemur það?
  • Hver er uppruni orðsins "jæja"?

Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru heimildir um jæja bæði sem upphrópun og atviksorð. Í báðum tilvikum eru elstu heimildir skráðar frá miðri 19. öld. Sem upphrópun er elst dæmi úr kvæði í riti sem Hallgrimur Scheving, kennari í Lærða skólanum, þýddi 1844:
*Þá var jeg eins og önnur börn / Enn er eg barn og jæja

en sem atviksorð er elst dæmi úr þjóðsögum Jóns Árnasonar:
konan […] stingur kóngssyni á höfuðið ofan í tunnuna og segir jæja, hann skuli nú gista þarna.

Leitarvefurinn Tímarit.is er einnig með elst dæmi frá miðri 19. öld. Ekki er ólíklegt að orðið sé eittvað eldra í mæltu máli.

Ásgeir Blöndal Magnússon (Íslensk orðsifjabók 1989:436) tengir orðið atviksorðinu ja og telur að ef til vill sé um tvítekningu að ræða, þ.e. að ja-ja hafi runnið saman í eitt orð og að sérhljóðið í fyrra atkvæðinu hafi tvíhljóðast. Ég get tekið undir þessa skýringu.

Heimildir:

Mynd:

Höfundur

Guðrún Kvaran

Guðrún Kvaran

prófessor

Útgáfudagur

6.2.2026

Spyrjandi

Björn Jónsson, Ómar Ólafsson, Magnús Grétar Ingibergsson, Sigurður Ágústsson

Efnisorð

Tilvísun

Guðrún Kvaran. „Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram og hvernig varð það til?“ Vísindavefurinn, 6. febrúar 2026, sótt 6. febrúar 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88046.

Guðrún Kvaran. (2026, 6. febrúar). Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram og hvernig varð það til? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88046

Guðrún Kvaran. „Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram og hvernig varð það til?“ Vísindavefurinn. 6. feb. 2026. Vefsíða. 6. feb. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88046>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram og hvernig varð það til?
Nokkrir hafa spurt Vísindavefinn um jæja:

  • Hvenær kemur orðið 'jæja' fyrst fram svo vitað sé til í íslensku og hvaðan kemur það, ef vitað er?
  • Hvað merkir orðið "jæja" og hvaðan kemur það?
  • Hver er uppruni orðsins "jæja"?

Í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans eru heimildir um jæja bæði sem upphrópun og atviksorð. Í báðum tilvikum eru elstu heimildir skráðar frá miðri 19. öld. Sem upphrópun er elst dæmi úr kvæði í riti sem Hallgrimur Scheving, kennari í Lærða skólanum, þýddi 1844:
*Þá var jeg eins og önnur börn / Enn er eg barn og jæja

en sem atviksorð er elst dæmi úr þjóðsögum Jóns Árnasonar:
konan […] stingur kóngssyni á höfuðið ofan í tunnuna og segir jæja, hann skuli nú gista þarna.

Leitarvefurinn Tímarit.is er einnig með elst dæmi frá miðri 19. öld. Ekki er ólíklegt að orðið sé eittvað eldra í mæltu máli.

Ásgeir Blöndal Magnússon (Íslensk orðsifjabók 1989:436) tengir orðið atviksorðinu ja og telur að ef til vill sé um tvítekningu að ræða, þ.e. að ja-ja hafi runnið saman í eitt orð og að sérhljóðið í fyrra atkvæðinu hafi tvíhljóðast. Ég get tekið undir þessa skýringu.

Heimildir:

Mynd:...