Af hverju er mold oft kölluð jarðvegur á íslensku?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Af hverju er mold oft kölluð jarðvegur á íslensku?
Latneska heitið fyrir jarðveg er sol, dregið af solum (jörð). Í rómönskum málum er orðið sol notað yfir jarðveg og heiti jarðvegsflokka, enda sömuleiðis á -sol eða zol í mörgum flokkunarkerfum fyrir mold, eins og til dæmis Andosol og Podzol. Enska heitið er soil en stafurinn „i“ er kominn inn í nafnið fyrir misskilning samkvæmt orðabók Websters (af orðinu solium, sem merkir sæti). Jarðvegur er jafnan nefndur jörð á norrænum málum.

Ekki er alveg ljóst af hverju moldin er kölluð jarðvegur á íslensku. Hugsanlega má rekja uppruna orðsins til latneskrar orðabókar frá 17. öld eftir Guðmund Andrésson (d. 1688), en þar er orðið jarðvegur notað fyrir latneska orðið arvum. Eiginleg merking arvum er plægt land eða akuryrkjuland, og vísar þá vegur í jarðvegur til plógfarsins, ef að líkum lætur. Bjarni Guðleifsson og Brynhildur Bjarnadóttir^[1] veltu því fyrir sér hvort hugtakið „jarðvegur“ gæti átt rætur í fjárgötunum um landið í skemmtilegri hugleiðingu um moldina. Aðrir tengja það fremur gömlu þjóðleiðunum um landið.

Hugakið mold er miklu eldra og í raun mun rökréttara, sem og orðið jörð, sem er notað í öðrum norrænum málum. Texti í Snorra-Eddu rennir stoðum undir þessa notkun: „Jörðin var gjör af holdi Ýmis, en björgin af beinunum.“ Hér má geta sér þess til að jörðin vísi til moldar en ekki jarðarinnar í heild, enda björgin gerð af beinum. Það er því vel við hæfi að nota hugtakið jörð til að einkenna heiti á jarðvegsflokkum, svo sem mójörð og brúnjörð. Texti nýrrar biblíuþýðingar styður frekari við notkun moldarhugtaksins, en þar stendur: „Því að mold ert þú, og til moldar skaltu aftur hverfa“. Enn fremur segir þar: „Þá mótaði Drottinn Guð manninn af moldu jarðar og blés lífsanda í nasir hans. Þannig varð maðurinn lifandi vera.“ Orðið Adam er eins konar orðaleikur, dregið af adamah, sem er jörð eða akurlendi.

Tilvísun:

1. ^ Bjarni E. Guðleifsson og Brynhildur Bjarnadóttir. (2019). Náttúruþankar. Bókaútgáfan Hólar, bls 19.20.

Myndir:

• Yfirlitsmynd: Free sprout background image. Pawpixel. https://www.rawpixel.com/image/5920484
• Pavlofox. (2015, 3. mars). Pixabay. https://pixabay.com/photos/field-plow-horse-village-653689/

Þessi text birtist fyrst í bókinni „Mold ert þú“ – Jarðvegur og íslensk náttúra (Ólafur Arnalds, 2023, Iðnú). Textinn er lítillega aðlagaður Vísindavefnum. Bókin öll er aðgengileg á www.moldin.is

Upprunalega var spurt: Hvað getiði sagt mér um mold? og er henni svarað að hluta hér....