Sólin Sólin Rís 02:55 • sest 24:05 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 14:50 • Sest 01:03 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 12:28 • Síðdegis: 24:50 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 06:10 • Síðdegis: 18:36 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 02:55 • sest 24:05 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 14:50 • Sest 01:03 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 12:28 • Síðdegis: 24:50 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 06:10 • Síðdegis: 18:36 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Heilbrigðisvísindi COVID-19 — upplýst umræða Hvað er nú vitað um áhrif COVID-19 á heilsu barna?

Flokkun:

22.6.2026
Heilbrigðisvísindi COVID-19 — upplýst umræða
Heilbrigðisvísindi Læknisfræði

Hvað er nú vitað um áhrif COVID-19 á heilsu barna?

Jón Magnús Jóhannesson

COVID-19 borði í flokk
COVID-19 er smitsjúkdómur sem orsakast af veirunni SARS-CoV-2. Flest tilfelli COVID-19 í börnum eru væg og hefur alvarleiki veikinda farið minnkandi með tímanum. Hins vegar getur COVID-19 valdið alvarlegum veikindum hjá börnum, innlögnum á spítala og jafnvel dauða. Af yfir 7 milljónum dauðsfalla vegna COVID-19 á heimsvísu frá upphafi faraldurs er áætlað að undir 2% hafi verið hjá einstaklingum yngri en 20 ára. Hins vegar var COVID-19 með leiðandi orsökum dauðsfalla meðal barna í miðjum heimsfaraldrinum.

Helstu áhættuþættir alvarlegra COVID-19 veikinda meðal barna eru margvíslegir undirliggjandi sjúkdómar svo sem hjarta- og æðasjúkdómar, taugasjúkdómar, lungnasjúkdómar og sykursýki, og að vera óbólusettur. Offita og ónæmisbæling eru aðrir mikilvægir áhættuþættir og að vera fyrirburi er sérstakur áhættuþáttur í tilfelli nýbura. Almennt eru börn undir 5 ára aldri í mestri hættu á alvarlegum veikindum vegna COVID-19. Þrátt fyrir ofangreinda áhættuþætti er rétt að undirstrika að alvarleg veikindi og dauðsföll vegna COVID-19 geta átt sér stað meðal hraustra barna þó sú hætta sé almennt lítil. Talið er að allt að helmingur barna sem greinast með alvarleg veikindi vegna COVID-19 hafi verið heilsuhraust áður.[1]

COVID-19 getur leitt til ýmissa fylgikvilla eftir bráðafasa veikinda í börnum. Nýleg rannsókn Sampri og félaga (2025) sýndi aukna hættu á blóðsegamyndun í bláæðum, blóðflagnafæð (e. thrombocytopenia) og bólgu í hjartavöðva og gollurshúsi (e. myocarditis og pericarditis) eftir COVID-19 og varði þessi aukna hætta í 12 mánuði frá upphafi veikinda. Bólusetning gegn COVID-19 sýndi einnig aukna áhættu á bólgu í hjartavöðva og gollurshúsi, en sú hætta var mun minni samanborið við eftir COVID-19 og varði aðeins í 4 vikur. Fjölkerfabólguheilkenni í börnum (e. multisystem inflammatory syndrome in children, MIS-C) er annar fylgikvilli COVID-19 sem lýsir sér með bólgu í ýmsum mismunandi líffærakerfum. MIS-C líkist að vissu leyti kawasaki-sjúkdómi í börnum.

Ekki má gleyma því að áhrif COVID-19 á heilsu barna nær einnig til þeirra aðgerða sem gripið var til gegn heimsfaraldrinum.

Ekki má gleyma því að áhrif COVID-19 á heilsu barna nær einnig til þeirra aðgerða sem gripið var til gegn heimsfaraldrinum.

Rétt eins og fullorðnir eru börn líka í hættu á að þróa með sér langvinnt COVID (e. long COVID, LC). LC getur komið fram óháð fyrri heilsu barna, aldri eða tilvist annarra áhættuþátta. Meðal barna eru þó helstu áhættuþættir fyrir LC að vera óbólusett, hækkandi aldur, saga um ofnæmisnefslímhúðarbólgu (e. allergic rhinitis), offita, fyrri öndunarfærasjúkdómar, aðrir undirliggjandi sjúkdómar, alvarleg veikindi vegna COVID-19 og endursmit (mörg köst af COVID-19).

Erfitt hefur reynst að meta algengi LC, sérstaklega í börnum, en áætla má að marktækur hluti barna sem fá COVID-19 þrói með sér LC og að þetta sé vangreint ástand. Helstu einkennin hér eru færniskerðing, yfirþyrmandi þreyta, örmögnun eftir áreynslu, skert hugræn virkni (gjarnan kölluð heilaþoka), einkenni frá öndunarfærum, svefntruflanir, breyting á lyktar- og bragðskyni, skapsveiflur, höfuðverkir og aðrir verkir, til dæmis í vöðvum eða brjóstkassa. Flest börn virðast ná bata innan 12 mánaða frá greiningu LC en viðvarandi einkenni geta þó verið til staðar, jafnvel mörgum árum eftir upphaf þeirra.

Ekki má gleyma því að áhrif COVID-19 á heilsu barna nær einnig til þeirra aðgerða sem gripið var til gegn heimsfaraldrinum. Sérstaklega ber að nefna einangrun og skólalokanir sem hvoru tveggja hafa ótvíræð neikvæð áhrif á líkamlega og andlega heilsu barna. Þetta á einkanlega við um börn sem voru að glíma við undirliggjandi heilsufarsvandamál fyrir tilkomu faraldursins. Almennt hefur reynst erfitt að meta heildrænan árangur slíkra aðgerða, enda getur útsetning fyrir COVID-19 einnig leitt til neikvæðra afleiðinga eins og rakið er hér fyrir ofan. Það er óljóst hvort fækkun tilfella COVID-19 hafi réttlætt neikvæðar afleiðingar inngripanna meðal barna.

Eins og hjá fullorðnum virkar bólusetning gegn COVID-19 sérstaklega vel til að koma í veg fyrir alvarleg veikindi af völdum sjúkdómsins auk fylgikvilla í börnum. Evrópska lyfjamálastofnunin (e. European Medicines Agency, EMA) hefur samþykkt bóluefni til bólusetningar barna niður í 5 ára aldur. Ráðleggingar frá sóttvarnalækni Íslands nefna að bólusetning barna 5 ára og eldri með undirliggjandi áhættuþætti sé fáanleg og samkvæmt læknisráði hverju sinni.

Tilvísun:
  1. ^ Hlutfallið var 41,1% í nýlegri rannsókn Free og félaga (2025).

Heimildir:

Myndir:

Höfundur

Jón Magnús Jóhannesson

Jón Magnús Jóhannesson

læknir og rannsakandi

Útgáfudagur

22.6.2026

Spyrjandi

Björn Reynir Halldórsson

Efnisorð

Tilvísun

Jón Magnús Jóhannesson. „Hvað er nú vitað um áhrif COVID-19 á heilsu barna?“ Vísindavefurinn, 22. júní 2026, sótt 22. júní 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88712.

Jón Magnús Jóhannesson. (2026, 22. júní). Hvað er nú vitað um áhrif COVID-19 á heilsu barna? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88712

Jón Magnús Jóhannesson. „Hvað er nú vitað um áhrif COVID-19 á heilsu barna?“ Vísindavefurinn. 22. jún. 2026. Vefsíða. 22. jún. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88712>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvað er nú vitað um áhrif COVID-19 á heilsu barna?
COVID-19 er smitsjúkdómur sem orsakast af veirunni SARS-CoV-2. Flest tilfelli COVID-19 í börnum eru væg og hefur alvarleiki veikinda farið minnkandi með tímanum. Hins vegar getur COVID-19 valdið alvarlegum veikindum hjá börnum, innlögnum á spítala og jafnvel dauða. Af yfir 7 milljónum dauðsfalla vegna COVID-19 á heimsvísu frá upphafi faraldurs er áætlað að undir 2% hafi verið hjá einstaklingum yngri en 20 ára. Hins vegar var COVID-19 með leiðandi orsökum dauðsfalla meðal barna í miðjum heimsfaraldrinum.

Helstu áhættuþættir alvarlegra COVID-19 veikinda meðal barna eru margvíslegir undirliggjandi sjúkdómar svo sem hjarta- og æðasjúkdómar, taugasjúkdómar, lungnasjúkdómar og sykursýki, og að vera óbólusettur. Offita og ónæmisbæling eru aðrir mikilvægir áhættuþættir og að vera fyrirburi er sérstakur áhættuþáttur í tilfelli nýbura. Almennt eru börn undir 5 ára aldri í mestri hættu á alvarlegum veikindum vegna COVID-19. Þrátt fyrir ofangreinda áhættuþætti er rétt að undirstrika að alvarleg veikindi og dauðsföll vegna COVID-19 geta átt sér stað meðal hraustra barna þó sú hætta sé almennt lítil. Talið er að allt að helmingur barna sem greinast með alvarleg veikindi vegna COVID-19 hafi verið heilsuhraust áður.[1]

COVID-19 getur leitt til ýmissa fylgikvilla eftir bráðafasa veikinda í börnum. Nýleg rannsókn Sampri og félaga (2025) sýndi aukna hættu á blóðsegamyndun í bláæðum, blóðflagnafæð (e. thrombocytopenia) og bólgu í hjartavöðva og gollurshúsi (e. myocarditis og pericarditis) eftir COVID-19 og varði þessi aukna hætta í 12 mánuði frá upphafi veikinda. Bólusetning gegn COVID-19 sýndi einnig aukna áhættu á bólgu í hjartavöðva og gollurshúsi, en sú hætta var mun minni samanborið við eftir COVID-19 og varði aðeins í 4 vikur. Fjölkerfabólguheilkenni í börnum (e. multisystem inflammatory syndrome in children, MIS-C) er annar fylgikvilli COVID-19 sem lýsir sér með bólgu í ýmsum mismunandi líffærakerfum. MIS-C líkist að vissu leyti kawasaki-sjúkdómi í börnum.

Ekki má gleyma því að áhrif COVID-19 á heilsu barna nær einnig til þeirra aðgerða sem gripið var til gegn heimsfaraldrinum.

Ekki má gleyma því að áhrif COVID-19 á heilsu barna nær einnig til þeirra aðgerða sem gripið var til gegn heimsfaraldrinum.

Rétt eins og fullorðnir eru börn líka í hættu á að þróa með sér langvinnt COVID (e. long COVID, LC). LC getur komið fram óháð fyrri heilsu barna, aldri eða tilvist annarra áhættuþátta. Meðal barna eru þó helstu áhættuþættir fyrir LC að vera óbólusett, hækkandi aldur, saga um ofnæmisnefslímhúðarbólgu (e. allergic rhinitis), offita, fyrri öndunarfærasjúkdómar, aðrir undirliggjandi sjúkdómar, alvarleg veikindi vegna COVID-19 og endursmit (mörg köst af COVID-19).

Erfitt hefur reynst að meta algengi LC, sérstaklega í börnum, en áætla má að marktækur hluti barna sem fá COVID-19 þrói með sér LC og að þetta sé vangreint ástand. Helstu einkennin hér eru færniskerðing, yfirþyrmandi þreyta, örmögnun eftir áreynslu, skert hugræn virkni (gjarnan kölluð heilaþoka), einkenni frá öndunarfærum, svefntruflanir, breyting á lyktar- og bragðskyni, skapsveiflur, höfuðverkir og aðrir verkir, til dæmis í vöðvum eða brjóstkassa. Flest börn virðast ná bata innan 12 mánaða frá greiningu LC en viðvarandi einkenni geta þó verið til staðar, jafnvel mörgum árum eftir upphaf þeirra.

Ekki má gleyma því að áhrif COVID-19 á heilsu barna nær einnig til þeirra aðgerða sem gripið var til gegn heimsfaraldrinum. Sérstaklega ber að nefna einangrun og skólalokanir sem hvoru tveggja hafa ótvíræð neikvæð áhrif á líkamlega og andlega heilsu barna. Þetta á einkanlega við um börn sem voru að glíma við undirliggjandi heilsufarsvandamál fyrir tilkomu faraldursins. Almennt hefur reynst erfitt að meta heildrænan árangur slíkra aðgerða, enda getur útsetning fyrir COVID-19 einnig leitt til neikvæðra afleiðinga eins og rakið er hér fyrir ofan. Það er óljóst hvort fækkun tilfella COVID-19 hafi réttlætt neikvæðar afleiðingar inngripanna meðal barna.

Eins og hjá fullorðnum virkar bólusetning gegn COVID-19 sérstaklega vel til að koma í veg fyrir alvarleg veikindi af völdum sjúkdómsins auk fylgikvilla í börnum. Evrópska lyfjamálastofnunin (e. European Medicines Agency, EMA) hefur samþykkt bóluefni til bólusetningar barna niður í 5 ára aldur. Ráðleggingar frá sóttvarnalækni Íslands nefna að bólusetning barna 5 ára og eldri með undirliggjandi áhættuþætti sé fáanleg og samkvæmt læknisráði hverju sinni.

Tilvísun:
  1. ^ Hlutfallið var 41,1% í nýlegri rannsókn Free og félaga (2025).

Heimildir:

Myndir:...