Er matvara dýrari hér en í löndum ESB og er líklegt að eitthvað breytist ef Ísland gengur í ESB?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Er matvara dýrari hér en í löndum ESB og er líklegt að eitthvað breytist ef Ísland gengur í ESB?
Árið 2025 voru matvörur að jafnaði 59% dýrari á Íslandi en í meðaltali Evrópusambandsríkja að mati Hagstofu Íslands og Evrópsku hagstofunnar. Í Noregi var matur 32% dýrari en í ríkjum Evrópusambandsins að meðaltali, í Danmörku var hann 20% dýrari, í Svíþjóð 10% og í Finnlandi 6%.^[1]

Ef Ísland gengur í Evrópusambandið falla tollar niður á matvælum þaðan, en á hinn bóginn þyrftu Íslendingar að greiða tolla af mat frá löndum utan Evrópusambandsins í samræmi við reglur þess. Þegar tollar voru felldir niður af gúrkum, papriku og tómötum 2002 lækkaði verð til neytenda nokkurn veginn sem nam tollalækkuninni.^[2] Menn geta síðan velt fyrir sér hvort samkeppnisaðstæður í verslun hafi breyst síðan þá. Ytri tollar Evrópusambandsins, sem Íslendingar þyrftu að taka upp, flækja reikningsdæmið. Annað sem flækir dæmið er að gera má ráð fyrir að neysla aukist mest á þeim matvörum sem lækka mest í verði. Verðlækkunin hefur því meiri áhrif en ætla mætti af því að skoða vægi hverrar vöru í neyslu nú.

Raungengi krónunnar, eða hlutfallslegt verðlag á Íslandi gagnvart viðskiptalöndum, sveiflast með efnahagsástandinu. Núna er raungengið hátt og verðlag hátt á Íslandi. Það þýðir meðal annars að matur er óvenjudýr á Íslandi miðað við grannlöndin. Afnám tolla mundi núna hafa meiri áhrif á matarverð á Íslandi en í meðalári. En margt fleira en tollar hefur áhrif á matarverð á Íslandi. Samkvæmt tollskýrslum er algengur flutningskostnaður á matvörum hingað til lands á bilinu 2-15% af erlendu verði ef þær koma hingað með skipum, en meiri ef þær eru fluttar með flugi. Með framförum í flutningstækni dregur smám saman úr þessum kostnaði. Laun og ýmis annar kostnaður er hærri hér á landi en að jafnaði í Evrópusambandinu. Það heldur hins vegar aftur af matarverði hér á landi að virðisaukaskattur á matvælum er aðeins 11%, en almennt skatthlutfall 24%. Í Evrópusambandslöndum er víða sérstakt lágt virðisaukaskattsþrep á matvörum, en ekki alls staðar.

Nota má tölur úr samantekt Hagstofu Íslands og Evrópsku hagstofunnar um verð á matvörum til þess að slá máli á hvað matvörur frá öðrum Evrópulöndum mundu kosta ef þær væru fluttar hingað. Horft er á nokkrar vörur sem tollur er lagður á núna: Kjöt, mjólkurvörur og egg, grænmeti og tilbúna rétti. Dýrt er að flytja hingað mjólk og nýtt kjöt. Líklegt er að íslensk nýmjólk, rjómi og undanrenna haldi stöðu sinni á markaðnum. Íslenskt kindakjöt er ódýrt og ólíklegt að landsmenn taki erlent kindakjöt fram yfir það. Þá eru gúrkur, tómatar og paprika nú þegar laus við tolla. En kjúklingar, svínakjöt, egg og ostar gætu lækkað mikið í verði og sennilega verður mun meira neytt af þessum vörum en nú ef tollar falla niður. Miðað er við að flutningskostnaður á matvörum sé að jafnaði 6-8% af innkaupsverði erlendis og að breytingin snerti 50-70% af markaði með kjöt, mjólkurvörur og egg, grænmeti og tilbúna rétti. Gert er ráð fyrir að vörurnar verði fluttar hingað frá öðrum löndum Vestur-Evrópu. Horft er til þess að virðisaukaskattur á mat er mishár. Ætla má að matarverð mundi að jafnaði lækka um 13-14% hér á landi við breytinguna. Mest lækkar verð á kjöti og mjólkurvörum, eða um 20-30% að meðaltali. Hér er ekki gert ráð fyrir að ytri tollar Evrópusambandsins hafi umtalsverð áhrif á vöruverð á Íslandi.

Erfitt er að segja hvaða áhrif Evrópusambandsaðild hefur á verð á öðrum matvörum en hér voru skoðaðar. Einfaldara verður að bera saman verð frá einu landi til annars með nýjum gjaldmiðli, viðskipti verða öruggari við önnur evrulönd eftir að gengissveiflur hverfa og samkeppni kann að aukast. Þetta gæti þrýst niður verði á öllum vörum. En ekki má heldur gleyma því að tollalækkun tryggir ekki alltaf lægra verð. Tollar eru ekki lagðir á brauð og kornvörur sem fluttar eru hingað, en þessar vörur eru engu að síður 60% dýrari á Íslandi en í meðaltali Evrópusambandslanda. Nefnt er að markaðurinn sé lítill, þannig að lítið rúm sé fyrir stærðarhagkvæmni í framleiðslu, auk þess sem brauð geymist illa og erfitt sé því að flytja það milli landa.^[3]

Önnur leið til þess að meta áhrif Evrópusambandsaðildar á matarverð er að skoða reynslu annarra landa. Árið 1990 voru matvörur nálægt 60% dýrari á Íslandi, í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi en í meðaltali Evrópusambandsríkja. Á árunum 1990 til 2001 lækkaði hlutfallslegt verð á matvörum í Finnlandi og Svíþjóð um hátt í 30%, en á Íslandi og í Noregi hækkaði það ýmist eða lækkaði um nokkur prósent.^[4] Svíar og Finnar gengu í Evrópusambandið 1995, en Norðmenn og Íslendingar ekki. Rétt er að miða við árið 1990 í þessu sambandi, fremur en seinni ár, því að Finnar og Svíar urðu fyrir miklum áföllum snemma á tíunda áratugnum og gengi gjaldmiðla beggja landa hrundi. Um leið féll hlutfallslegt verðlag á öllum vörum miðað við önnur lönd. Yfirleitt jafnast slíkar sveiflur á fáum árum en hlutfallslegt verðlag á mat hefur haldist lágt í báðum löndum. Máli skiptir líka í samanburðinum að virðisaukaskattur á mat lækkaði í Svíþjóð á tíunda áratugnum.^[5] Ef það hefði ekki gerst er líklegt að hlutfallslegt verð á matvörum hefði lækkað um ríflega 20% í Svíþjóð á árunum 1990 til 2001. Reyndar lækkaði virðisaukaskattur á mat líka í Finnlandi árið 1995, en um sama leyti var annar stuðningur við matarverð í Finnlandi lagður af.^[6] Hafa verður fyrirvara um annan mun á Íslandi núna og Svíþjóð og Finnlandi á tíunda áratugnum. Á seinni árum hafa til dæmis komið nokkrar glufur í tollmúra Íslands. Mestu skiptir líklega samningur við Evrópusambandið um tollfrjálsa innflutningskvóta á ýmsum búvörum, sem tók gildi 2018.^[7]

Tilvísanir:

1. ^ Hagstofa Íslands. Hlutfallslegt verðlag vergrar landsframleiðslu. ESB=100. Sótt í ágúst 2026 af: https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Efnahagur/Efnahagur__visitolur__3_verdsamanburdur__verdsamanburdur/VIS06140.px/
2. ^ Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, 2013, Aðlögunarsamningur ríkis og garðyrkjubænda 2002-2012. Sótt í júlí 2026 af: https://ioes.hi.is/files/2021-05/Adlogunarsamningur-rikis-og-gardyrkjubaenda-2002-2012.pdf
3. ^ Hagfræðistofnun, 2008, Bakgrunnsskýrsla: Íslensk bú í finnsku umhverfi. Sótt af: https://ioes.hi.is/files/2021-05/Islensk-bu-i-finnsku-umhverfi.pdf
4. ^ Hagfræðistofnun, 2008, sjá hér að ofan.
5. ^ Sveriges Riksdag, Betänkande 1994/95:FiU20, Den ekonomiska politiken och slutlig budgetreglering för budgetåret 1995/96, Finansutskottets betänkande 1994/95:FIU20, Den ekonomiska politiken och slutlig budgetreglering för budgetåret 1995/96 (prop. 1994/95:150), sótt af: https://www.riksdagen.se/sv/dokument-och-lagar/dokument/betankande/den-ekonomiska-politiken-och-slutlig_gi01fiu20/html/
6. ^ OECD Economic Surveys, Finland, 1995. bls. 41, sótt af: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-finland-1995_eco_surveys-fin-1995-en.html
7. ^ Tillaga til þingsályktunar um staðfestingu samnings Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur, lögð fyrir alþingi 2015-2016, þingskjal 1338-783. mál. Sótt af: https://www.althingi.is/altext/pdf/145/s/1338.pdf

Myndir:

• Yfirlitsmynd: File:BoroughMarketTomatoes.jpg - Wikimedia Commons. (Sótt 11.08.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.
• PxHere. https://pxhere.com/en/photo/647760
• Julie Corsi. (2017). Cheese store in Toulon, France. Flickr. Birt undir CC BY 2.0 leyfi. https://www.flickr.com/photos/corsinet/33347319123

...