Sólin Sólin Rís 08:00 • sest 18:29 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 06:26 • Sest 17:47 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 05:24 • Síðdegis: 17:36 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 11:32 • Síðdegis: 23:51 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 08:00 • sest 18:29 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 06:26 • Sest 17:47 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 05:24 • Síðdegis: 17:36 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 11:32 • Síðdegis: 23:51 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Félagsvísindi Hagfræði Eru aðferðir helstu nágrannalanda til að mæla verðbólgu öðruvísi en á Íslandi?

Flokkun:

9.10.2026
Félagsvísindi Hagfræði

Eru aðferðir helstu nágrannalanda til að mæla verðbólgu öðruvísi en á Íslandi?

Gylfi Magnússon

Upprunalega spurningin hljóðaði svona:

Er íslensk verðbólga reiknuð út og samsett með sambærilegum hætti og í nágrannalöndunum, og þá sérstaklega húsnæðisliðurinn?

Í meginatriðum er íslensk verðbólga mæld með sambærilegum hætti og í nágrannalöndunum. Hagstofa Íslands reiknar vísitölu neysluverðs samkvæmt sömu almennu hugmyndum og aðrar hagstofur í Evrópu. Mestur munur milli landa er á því hvernig kostnaður fólks sem býr í eigin húsnæði er tekinn með í verðbólgumælingar.

Frá júní 2024 notar Hagstofa Íslands svokallað húsaleiguígildi við mat á kostnaði þeirra sem búa í eigin húsnæði. Þá er áætlað hvað það myndi kosta að leigja sambærilegt húsnæði á markaði. Nánar er fjallað um útreikning íslenska húsnæðisliðarins í svari við spurningunni Er íslensk verðbólga reiknuð út og samsett með sambærilegum hætti og í nágrannalöndunum?

Sum nágrannalandanna nota mjög svipaða aðferð og Hagstofan notar nú en önnur ekki.

Noregur notar reiknaða leigu fyrir eigendur í neysluverðsmælingum sínum. Þar er húsnæðisneysla eiganda metin út frá því hvað það myndi kosta að leigja sambærilegt húsnæði. Þetta er sama grundvallarhugmynd og nú er notuð á Íslandi.

Bretland notar einnig húsaleiguígildi í vísitölunni CPIH, sem er helsti verðbólgumælikvarði bresku hagstofunnar. Breska hagstofan rökstyður þá aðferð með því að húsaleiguígildi mæli verð þeirrar þjónustu sem eigandinn fær af húsnæðinu, fremur en verð eignarinnar eða kostnaðinn við að fjármagna hana.

Svíþjóð fer hins vegar aðra leið. Í sænsku neysluverðsvísitölunni, CPI, koma meðal annars vaxtagjöld vegna húsnæðislána inn í mælinguna. Þess vegna geta vaxtabreytingar haft veruleg bein áhrif á sænska CPI. Svíar reikna jafnframt vísitöluna CPIF þar sem áhrif breytinga á húsnæðislánavöxtum eru tekin út. Það er CPIF sem sænski seðlabankinn notar sem verðbólgumarkmið.

Sum nágrannalandanna nota mjög svipaða aðferð og Hagstofan notar nú en önnur ekki.

Sum nágrannalandanna nota mjög svipaða aðferð og Hagstofan notar nú en önnur ekki.

Þannig er ekki hægt að tala um eina sameiginlega „evrópska aðferð“ við meðferð eigin húsnæðis.

Til þess að bera verðbólgu saman milli Evrópulanda er einnig reiknuð samræmd vísitala neysluverðs, HICP. Hún er reiknuð samkvæmt sameiginlegum evrópskum reglum.

Þar kemur hins vegar upp athyglisverður munur því að kostnaður vegna búsetu í eigin húsnæði er ekki tekinn með í HICP með sama hætti og í íslensku vísitölu neysluverðs. Þetta sést til dæmis skýrt í finnskum gögnum þar sem finnska hagstofan tekur sérstaklega fram að eigið húsnæði og vextir falli utan HICP.

Eurostat reiknar þess í stað sérstaka vísitölu fyrir kostnað eigenda, Owner-Occupied Housing Price Index (OOHPI). Hún byggist á svokallaðri nettókaupaaðferð (e. net acquisitions approach). Þá er meðal annars byggt á verði nýs íbúðarhúsnæðis og ýmsum kostnaði vegna kaupa og eignarhalds.

Í grófum dráttum má greina þrjár meginleiðir við að mæla kostnað vegna eigin húsnæðis í verðvísitölum. Húsaleiguígildi metur verð þeirrar húsnæðisþjónustu sem eigandinn fær með hliðsjón af leigu sambærilegs húsnæðis. Notendakostnaðaraðferð metur kostnaðinn við að eiga og fjármagna húsnæðið og getur meðal annars tekið mið af vöxtum og fasteignaverði. Nettókaupaaðferð byggist hins vegar á verði nýs íbúðarhúsnæðis og öðrum kostnaði sem fylgir kaupum og eignarhaldi. Aðferðirnar mæla því ekki nákvæmlega sama fyrirbærið og geta gefið talsvert ólíka niðurstöðu, sérstaklega þegar fasteignaverð, leiguverð og vextir þróast með ólíkum hætti.

Allar aðferðirnar geta gefið niðurstöður sem kalla má réttar en þær mæla ekki það sama. Ef markmiðið er að mæla verð þeirrar neysluþjónustu sem heimilin fá af húsnæðinu eru sterk rök fyrir húsaleiguígildi. Ef markmiðið er fremur að mæla breytingar á raunverulegum útgjöldum heimila eða kostnaði við að komast inn á húsnæðismarkað getur sama aðferð gefið ófullkomna mynd.

Skuldlaus húseigandi getur til dæmis orðið fyrir litlum breytingum á raunverulegum mánaðarlegum útgjöldum þótt markaðsleiga sambærilegs húsnæðis hækki mikið. Ung fjölskylda sem nýlega hefur keypt húsnæði með mikilli skuldsetningu getur á hinn bóginn orðið fyrir mikilli aukningu vaxtakostnaðar án þess að húsaleiguígildið hækki að sama skapi.

Íslenska vísitalan er í heild sinni byggð á sömu almennu hugmyndum og neysluverðsvísitölur annarra þróaðra ríkja. Með breytingunni árið 2024 færðist meðferð eigin húsnæðis á Íslandi nær þeirri aðferð sem meðal annars er notuð í Noregi og bresku CPIH, en fjær þeirri notendakostnaðarhugsun sem meðal annars kemur fram í sænsku CPI.

Val Hagstofunnar frá 2024 byggist á þeirri grundvallarhugmynd að vísitala neysluverðs eigi fyrst og fremst að mæla verð neyslu, ekki breytingar á eignaverði eða kostnaði við fjármögnun eigna. Afleiðingin er meðal annars sú að hækkun fasteignaverðs hefur ekki lengur jafnbein og skjót áhrif á vísitölu neysluverðs og hún hafði fyrir júní 2024. Á móti getur hækkandi markaðsleiga nú haft veruleg áhrif á mældan kostnað þeirra sem búa í eigin húsnæði, jafnvel þótt þeir greiði enga húsaleigu.

Það er sennilega mikilvægasti munurinn á gömlu og nýju íslensku aðferðinni – og jafnframt ástæða þess að samanburður á verðbólgu milli landa krefst nokkurrar varúðar þegar húsnæðisliðurinn vegur þungt. Almennt er best við samanburð milli landa að styðjast við vísitölur sem reiknaðar eru út með sama hætti fyrir öll lönd, til dæmis HICP.

Heimildir og ítarefni:

Myndir:

Spyrjandi sendi upphaflega inn langa spurningu um efnið sem svarað er í tvennu lagi. Fyrri hlutinn svarsins er hér og þar er líka spurningin í heild sinni birt neðst.

Höfundur nýtti mállíkan við gagnaöflun og til frekari úrvinnslu en ber sjálfur alla ábyrgð á textanum.

Höfundur

Gylfi Magnússon

Gylfi Magnússon

prófessor í hagfræði við HÍ

Útgáfudagur

9.10.2026

Spyrjandi

Örn Þór Halldórsson

Efnisorð

Tilvísun

Gylfi Magnússon. „Eru aðferðir helstu nágrannalanda til að mæla verðbólgu öðruvísi en á Íslandi?“ Vísindavefurinn, 9. október 2026, sótt 9. október 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=89821.

Gylfi Magnússon. (2026, 9. október). Eru aðferðir helstu nágrannalanda til að mæla verðbólgu öðruvísi en á Íslandi? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=89821

Gylfi Magnússon. „Eru aðferðir helstu nágrannalanda til að mæla verðbólgu öðruvísi en á Íslandi?“ Vísindavefurinn. 9. okt. 2026. Vefsíða. 9. okt. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=89821>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Eru aðferðir helstu nágrannalanda til að mæla verðbólgu öðruvísi en á Íslandi?
Upprunalega spurningin hljóðaði svona:

Er íslensk verðbólga reiknuð út og samsett með sambærilegum hætti og í nágrannalöndunum, og þá sérstaklega húsnæðisliðurinn?

Í meginatriðum er íslensk verðbólga mæld með sambærilegum hætti og í nágrannalöndunum. Hagstofa Íslands reiknar vísitölu neysluverðs samkvæmt sömu almennu hugmyndum og aðrar hagstofur í Evrópu. Mestur munur milli landa er á því hvernig kostnaður fólks sem býr í eigin húsnæði er tekinn með í verðbólgumælingar.

Frá júní 2024 notar Hagstofa Íslands svokallað húsaleiguígildi við mat á kostnaði þeirra sem búa í eigin húsnæði. Þá er áætlað hvað það myndi kosta að leigja sambærilegt húsnæði á markaði. Nánar er fjallað um útreikning íslenska húsnæðisliðarins í svari við spurningunni Er íslensk verðbólga reiknuð út og samsett með sambærilegum hætti og í nágrannalöndunum?

Sum nágrannalandanna nota mjög svipaða aðferð og Hagstofan notar nú en önnur ekki.

Noregur notar reiknaða leigu fyrir eigendur í neysluverðsmælingum sínum. Þar er húsnæðisneysla eiganda metin út frá því hvað það myndi kosta að leigja sambærilegt húsnæði. Þetta er sama grundvallarhugmynd og nú er notuð á Íslandi.

Bretland notar einnig húsaleiguígildi í vísitölunni CPIH, sem er helsti verðbólgumælikvarði bresku hagstofunnar. Breska hagstofan rökstyður þá aðferð með því að húsaleiguígildi mæli verð þeirrar þjónustu sem eigandinn fær af húsnæðinu, fremur en verð eignarinnar eða kostnaðinn við að fjármagna hana.

Svíþjóð fer hins vegar aðra leið. Í sænsku neysluverðsvísitölunni, CPI, koma meðal annars vaxtagjöld vegna húsnæðislána inn í mælinguna. Þess vegna geta vaxtabreytingar haft veruleg bein áhrif á sænska CPI. Svíar reikna jafnframt vísitöluna CPIF þar sem áhrif breytinga á húsnæðislánavöxtum eru tekin út. Það er CPIF sem sænski seðlabankinn notar sem verðbólgumarkmið.

Sum nágrannalandanna nota mjög svipaða aðferð og Hagstofan notar nú en önnur ekki.

Sum nágrannalandanna nota mjög svipaða aðferð og Hagstofan notar nú en önnur ekki.

Þannig er ekki hægt að tala um eina sameiginlega „evrópska aðferð“ við meðferð eigin húsnæðis.

Til þess að bera verðbólgu saman milli Evrópulanda er einnig reiknuð samræmd vísitala neysluverðs, HICP. Hún er reiknuð samkvæmt sameiginlegum evrópskum reglum.

Þar kemur hins vegar upp athyglisverður munur því að kostnaður vegna búsetu í eigin húsnæði er ekki tekinn með í HICP með sama hætti og í íslensku vísitölu neysluverðs. Þetta sést til dæmis skýrt í finnskum gögnum þar sem finnska hagstofan tekur sérstaklega fram að eigið húsnæði og vextir falli utan HICP.

Eurostat reiknar þess í stað sérstaka vísitölu fyrir kostnað eigenda, Owner-Occupied Housing Price Index (OOHPI). Hún byggist á svokallaðri nettókaupaaðferð (e. net acquisitions approach). Þá er meðal annars byggt á verði nýs íbúðarhúsnæðis og ýmsum kostnaði vegna kaupa og eignarhalds.

Í grófum dráttum má greina þrjár meginleiðir við að mæla kostnað vegna eigin húsnæðis í verðvísitölum. Húsaleiguígildi metur verð þeirrar húsnæðisþjónustu sem eigandinn fær með hliðsjón af leigu sambærilegs húsnæðis. Notendakostnaðaraðferð metur kostnaðinn við að eiga og fjármagna húsnæðið og getur meðal annars tekið mið af vöxtum og fasteignaverði. Nettókaupaaðferð byggist hins vegar á verði nýs íbúðarhúsnæðis og öðrum kostnaði sem fylgir kaupum og eignarhaldi. Aðferðirnar mæla því ekki nákvæmlega sama fyrirbærið og geta gefið talsvert ólíka niðurstöðu, sérstaklega þegar fasteignaverð, leiguverð og vextir þróast með ólíkum hætti.

Allar aðferðirnar geta gefið niðurstöður sem kalla má réttar en þær mæla ekki það sama. Ef markmiðið er að mæla verð þeirrar neysluþjónustu sem heimilin fá af húsnæðinu eru sterk rök fyrir húsaleiguígildi. Ef markmiðið er fremur að mæla breytingar á raunverulegum útgjöldum heimila eða kostnaði við að komast inn á húsnæðismarkað getur sama aðferð gefið ófullkomna mynd.

Skuldlaus húseigandi getur til dæmis orðið fyrir litlum breytingum á raunverulegum mánaðarlegum útgjöldum þótt markaðsleiga sambærilegs húsnæðis hækki mikið. Ung fjölskylda sem nýlega hefur keypt húsnæði með mikilli skuldsetningu getur á hinn bóginn orðið fyrir mikilli aukningu vaxtakostnaðar án þess að húsaleiguígildið hækki að sama skapi.

Íslenska vísitalan er í heild sinni byggð á sömu almennu hugmyndum og neysluverðsvísitölur annarra þróaðra ríkja. Með breytingunni árið 2024 færðist meðferð eigin húsnæðis á Íslandi nær þeirri aðferð sem meðal annars er notuð í Noregi og bresku CPIH, en fjær þeirri notendakostnaðarhugsun sem meðal annars kemur fram í sænsku CPI.

Val Hagstofunnar frá 2024 byggist á þeirri grundvallarhugmynd að vísitala neysluverðs eigi fyrst og fremst að mæla verð neyslu, ekki breytingar á eignaverði eða kostnaði við fjármögnun eigna. Afleiðingin er meðal annars sú að hækkun fasteignaverðs hefur ekki lengur jafnbein og skjót áhrif á vísitölu neysluverðs og hún hafði fyrir júní 2024. Á móti getur hækkandi markaðsleiga nú haft veruleg áhrif á mældan kostnað þeirra sem búa í eigin húsnæði, jafnvel þótt þeir greiði enga húsaleigu.

Það er sennilega mikilvægasti munurinn á gömlu og nýju íslensku aðferðinni – og jafnframt ástæða þess að samanburður á verðbólgu milli landa krefst nokkurrar varúðar þegar húsnæðisliðurinn vegur þungt. Almennt er best við samanburð milli landa að styðjast við vísitölur sem reiknaðar eru út með sama hætti fyrir öll lönd, til dæmis HICP.

Heimildir og ítarefni:

Myndir:

Spyrjandi sendi upphaflega inn langa spurningu um efnið sem svarað er í tvennu lagi. Fyrri hlutinn svarsins er hér og þar er líka spurningin í heild sinni birt neðst.

Höfundur nýtti mállíkan við gagnaöflun og til frekari úrvinnslu en ber sjálfur alla ábyrgð á textanum.

...