Sólin Sólin Rís 08:49 • sest 18:34 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 12:24 • Síðdegis: 25:12 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 06:10 • Síðdegis: 18:37 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 08:49 • sest 18:34 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 12:24 • Síðdegis: 25:12 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 06:10 • Síðdegis: 18:37 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Hugvísindi Málvísindi: íslensk Hvaða hest er átt við þegar menn gefa kinnhest?

Flokkun:

25.2.2026
Hugvísindi Málvísindi: íslensk

Hvaða hest er átt við þegar menn gefa kinnhest?

Guðrún Kvaran

Orðið kinnhestur er mjög gamalt í málinu og þekkist í gamalli dönsku og fornsænsku sem kinhäster (ordnet.dk). Engin skýring fylgir hvað häst merkir í þessu samsetta orði.

Kinnhestur er ekki fletta í Íslenskri orðsifjabók Ásgeirs Blöndal Magnússonar og ekki heldur í orðabók Jan de Vries yfir forna málið, Altnordisches etymologisches Wörterbuch. Í orðabók Björns Halldórssonar frá 1814 er kinnhestur þýtt með danska orðinu ‘kindhest’ en danskar skýringar við orðabókina skrifaði danski málfræðingurinn Rasmus Kristian Rask. Í Íslensk-danskri orðabók Sigfúsar Blöndal er gefin skýringin ‘Kindhest, Lussing’ en lussing merkir ‘löðrungur’ og enginn vafi er á því að kinnhestur merkti til forna ‘löðrungur’. Það má til dæmis greinilega lesa í Njáls sögu (XII:189) þegar Gunnar á Hlíðarenda bað Hallgerði konu sína um lokk úr hári hennar í bogastreng. Hún neitaði með þessum orðum:
„Þá skal ek nú,“ segir hon, „muna þér kinnhestinn, ok hirði ek aldri, hvárt þú verr þik lengr eða skemr.“

Þetta svar vísar til atviks fyrr í sögunni (XII:123–124). Hallgerður hafði látið stela smjöri og osti. Þegar Gunnar komst að þessu sagði hann:

„Illa er þá, ef ek em þjófsnautr,“ — ok lýstr hana kinnhest. Hon kvazk þann hest muna skyldu ok launa, ef hon mætti.

Þetta er án efa þekktasti kinnhestur í íslenskum bókmenntum. Eftirtektarvert er að Hallgerður notar orðið hestur um kinnhestinn en önnur dæmi hef ég ekki fundið um þá styttingu.

Upphafleg merking orðsins <em>kinnhestur</em> er hugsanlega sú að haus á hesti strýkst við kinn á manni í ati eða bardaga.

Upphafleg merking orðsins kinnhestur er hugsanlega sú að haus á hesti strýkst við kinn á manni í ati eða bardaga.

Annar kinnhestur kemur við sögu í Gísla sögu Súrssonar (VI:51). Útgefendur sögunnar völdu reyndar handrit þar sem notað er orðið buffeitt í aðaltexta en neðanmáls vísa þeir í annað handrit þar sem kinnhestur er notað. Orðið buffeit er samkvæmt Íslenskri orðsifjabók (1989:90) tökuorð úr miðensku buffet í merkingunni ‘löðrungur’ sem aftur er tökuorð úr fornfrönsku buffet sem er smækkunarorð af buffe ‘högg’. Ásgeir merkir orðið sem fornt mál. Í Gísla sögu segir:

Þá gengr Þorgrímr at honum [þ.e. Geirmundi] ok slær hann buffeitt mikit ok mælti: „Far nú þá, ef þér þykkir nú betra.“ „Nú skal fara,“ sagði hann, „þó at nú sé verra; en vit þat fyrir víst, að hafa skal ek vilja til að fá þér þar fylu er þú fær mér fola, ok er þó eigi varlaunat.

Neðanmáls segja útgefendur: „Ég vildi gjarnan gjalda þér mertrippi fyrir fola (kinnhestinn), og yrði mitt litla gjald þér þó full borgun.“ (Samkvæmt Ritmálssafni.)

Orðabókar Háskólans kemur orðið kinnfoli fyrir í Rímum af Hrólfi kraka sem taldar eru frá lokum 17. aldar eða upphafi þeirrar 18. Tilvitnunin bendir til þess að kinnfoli hafi verið minna högg en fyla. Fyla gæti merkt ‘löðrungur’ en foli ‘snoppungur’. Upphafleg merking orðsins kinnhestur er hugsanlega sú að haus á hesti strýkst við kinn á manni í ati eða bardaga.

Heimildir og mynd:

Í heild hljóðaði spurningin svona:
Ég hef heyrt um máltækið að veita kinnhest í þeirri merkingu að slá einhvern utanundir. Ég átta mig á kinnar hluta orðsins en hvaðan kemur hesturinn? Væri hægt að segjast veita öðrum manni annarskonar hest ef þú slærð viðkomandi ekki utanundir heldur annarstaðar á líkamanum?

Höfundur

Guðrún Kvaran

Guðrún Kvaran

prófessor

Útgáfudagur

25.2.2026

Spyrjandi

Snorri Arnarsson

Efnisorð

Tilvísun

Guðrún Kvaran. „Hvaða hest er átt við þegar menn gefa kinnhest?“ Vísindavefurinn, 25. febrúar 2026, sótt 25. febrúar 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88345.

Guðrún Kvaran. (2026, 25. febrúar). Hvaða hest er átt við þegar menn gefa kinnhest? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88345

Guðrún Kvaran. „Hvaða hest er átt við þegar menn gefa kinnhest?“ Vísindavefurinn. 25. feb. 2026. Vefsíða. 25. feb. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88345>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvaða hest er átt við þegar menn gefa kinnhest?
Orðið kinnhestur er mjög gamalt í málinu og þekkist í gamalli dönsku og fornsænsku sem kinhäster (ordnet.dk). Engin skýring fylgir hvað häst merkir í þessu samsetta orði.

Kinnhestur er ekki fletta í Íslenskri orðsifjabók Ásgeirs Blöndal Magnússonar og ekki heldur í orðabók Jan de Vries yfir forna málið, Altnordisches etymologisches Wörterbuch. Í orðabók Björns Halldórssonar frá 1814 er kinnhestur þýtt með danska orðinu ‘kindhest’ en danskar skýringar við orðabókina skrifaði danski málfræðingurinn Rasmus Kristian Rask. Í Íslensk-danskri orðabók Sigfúsar Blöndal er gefin skýringin ‘Kindhest, Lussing’ en lussing merkir ‘löðrungur’ og enginn vafi er á því að kinnhestur merkti til forna ‘löðrungur’. Það má til dæmis greinilega lesa í Njáls sögu (XII:189) þegar Gunnar á Hlíðarenda bað Hallgerði konu sína um lokk úr hári hennar í bogastreng. Hún neitaði með þessum orðum:
„Þá skal ek nú,“ segir hon, „muna þér kinnhestinn, ok hirði ek aldri, hvárt þú verr þik lengr eða skemr.“

Þetta svar vísar til atviks fyrr í sögunni (XII:123–124). Hallgerður hafði látið stela smjöri og osti. Þegar Gunnar komst að þessu sagði hann:

„Illa er þá, ef ek em þjófsnautr,“ — ok lýstr hana kinnhest. Hon kvazk þann hest muna skyldu ok launa, ef hon mætti.

Þetta er án efa þekktasti kinnhestur í íslenskum bókmenntum. Eftirtektarvert er að Hallgerður notar orðið hestur um kinnhestinn en önnur dæmi hef ég ekki fundið um þá styttingu.

Upphafleg merking orðsins <em>kinnhestur</em> er hugsanlega sú að haus á hesti strýkst við kinn á manni í ati eða bardaga.

Upphafleg merking orðsins kinnhestur er hugsanlega sú að haus á hesti strýkst við kinn á manni í ati eða bardaga.

Annar kinnhestur kemur við sögu í Gísla sögu Súrssonar (VI:51). Útgefendur sögunnar völdu reyndar handrit þar sem notað er orðið buffeitt í aðaltexta en neðanmáls vísa þeir í annað handrit þar sem kinnhestur er notað. Orðið buffeit er samkvæmt Íslenskri orðsifjabók (1989:90) tökuorð úr miðensku buffet í merkingunni ‘löðrungur’ sem aftur er tökuorð úr fornfrönsku buffet sem er smækkunarorð af buffe ‘högg’. Ásgeir merkir orðið sem fornt mál. Í Gísla sögu segir:

Þá gengr Þorgrímr at honum [þ.e. Geirmundi] ok slær hann buffeitt mikit ok mælti: „Far nú þá, ef þér þykkir nú betra.“ „Nú skal fara,“ sagði hann, „þó at nú sé verra; en vit þat fyrir víst, að hafa skal ek vilja til að fá þér þar fylu er þú fær mér fola, ok er þó eigi varlaunat.

Neðanmáls segja útgefendur: „Ég vildi gjarnan gjalda þér mertrippi fyrir fola (kinnhestinn), og yrði mitt litla gjald þér þó full borgun.“ (Samkvæmt Ritmálssafni.)

Orðabókar Háskólans kemur orðið kinnfoli fyrir í Rímum af Hrólfi kraka sem taldar eru frá lokum 17. aldar eða upphafi þeirrar 18. Tilvitnunin bendir til þess að kinnfoli hafi verið minna högg en fyla. Fyla gæti merkt ‘löðrungur’ en foli ‘snoppungur’. Upphafleg merking orðsins kinnhestur er hugsanlega sú að haus á hesti strýkst við kinn á manni í ati eða bardaga.

Heimildir og mynd:

Í heild hljóðaði spurningin svona:
Ég hef heyrt um máltækið að veita kinnhest í þeirri merkingu að slá einhvern utanundir. Ég átta mig á kinnar hluta orðsins en hvaðan kemur hesturinn? Væri hægt að segjast veita öðrum manni annarskonar hest ef þú slærð viðkomandi ekki utanundir heldur annarstaðar á líkamanum?

...