Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Hver eru áhrif öldrunar á taugakerfið?



Þegar áhrif öldrunar eru rannsökuð er mikilvægt að greina raunveruleg öldrunaráhrif frá þeim áhrifum sem umhverfi og sjúkdómar hafa á líffæri og líkamsstarfsemi. Sumar breytingar koma fram hjá flestum öldruðum án þess að hægt sé að skýra þær með þekktum sjúkdómi. Sennilega stafa þær eingöngu af öldruninni sjálfri þó að hlutverk umhverfisáhrifa sé oft óljóst.

Mikilvægustu breytingarnar sem við sjáum hjá öldruðum eru fjarsýni, heyrnartap (sérstaklega hvað varðar háa tóna), minnkað jafnvægi, hægari hreyfingar, álút staða, hægari skyn- og hreyfiúrvinnsla og væg skerðing á nærminni og minni á nöfn. Hugsun verður hægari og aldraðir eiga erfiðara með að læra nýja hluti þó að dómgreind og þekking haldist óskert.

Við venjulega taugaskoðun aldraðra kemur í ljós að titringsskyn hefur minnkað hjá flestum og hjá mörgum kemur svonefndur ökklareflex ekki fram. Ef notuð eru nákvæm mælitæki koma í ljós smávægilegar breytingar á næmi fyrir snertingu, tveggja punkta aðgreiningu, formskyni og stöðuskyni. Eins koma fram lítilsháttar breytingar á sjón, til dæmis minni hæfileiki til að aðlagast breytingu á ljósmagni og meiri viðkvæmni fyrir sterkum ljósglömpum. Þá má greina fækkun á skynfrumum í innra eyra og leiðni boða eftir taugum verður örlítið hægari.

Í heilanum sést talsverð fækkun á frumum en hún er þó mismikil eftir svæðum. Þetta frumutap veldur því að á milli þrítugs og níræðs léttist heilinn í karlmönnum að meðaltali um 17%. Taugafrumum fækkar þó heldur meira en þessu nemur því að stoðfrumum fjölgar á móti (reactive gliosis).

Mesta frumutapið virðist vera á litlum taugafrumum í framheila, og efri gagnaugablaðssvæðum þar sem um helmingur taugafrumna er horfinn um nírætt. Önnur svæði tapa færri frumum, til dæmis tapast um 25% taugafrumna í drekanum (hippocampus) og 35% í bláskák og sortu (locus ceruleus og substantia nigra), en aðrir kjarnar í sama kerfi, til dæmis jafnvægiskjarnarnir, haldast óskertir. Tap á taugafrumum sést einnig í mænu.



Þegar aldurinn færist yfir sjást oftar elliskellur (senile plaques) víðsvegar um heilann. Þær eru áberandi hjá Alzheimersjúklingum á hvaða aldri sem þeir eru en sjást hjá flestum sem komnir eru yfir nírætt, líka þeim sem hafa eðlilega skilvitund. Aftur á móti sjást svokallaðar taugatrefjaflækjur (neurofibrillary tangles) eingöngu hjá þeim sem hafa Alzheimer-sjúkdóm.



Við öldrun dregur úr framleiðslu boðefna í heilanum, sennilega vegna þess að færri frumur eru til að framleiða þau. Truflanir á boðefnaframleiðslu af völdum sjúkdóma eru þó mun meiri en gerist við eðlilega öldrun. Til dæmis veldur Parkinsons-sjúkdómur yfir 90% frumudauða í sortu sem er mun meira en hjá heilbrigðum öldruðum einstaklingum, en þeir hafa oft misst 35% fruma í sortu. Þessi frumudauði veldur því að verulega dregur úr framleiðslu á boðefninu dópamín en dópamín er einmitt notað til að meðhöndla Parkinsons sjúkdóm.

Öldrun taugakerfisins sem byggist fyrst og fremst á fækkun frumna í miðtaugakerfi veldur því bæði hægari hreyfingum og hugsun hjá öldruðum. Þeir verða líka viðkvæmari fyrir truflunum og eiga erfiðara með að aðlagast álagi eins og getur orðið við sjúkdóma og jafnvel við lyfjanotkun sem hefur áhrif á taugakerfið.

Skoðið einnig svar Pálma V. Jónssonar við spurningunni Hvað eru öldrunarsjúkdómar? og svar Ársæls Jónssonar við spurningunni Hvaða áhrif hefur öldrun á meltingarkerfið?

Mynd af eldri skákmanni, úr stuttmyndinni Geri's Game frá Pixar: Massachusetts Institute of Technology - Computer Graphics Group

Mynd af drekanum: NPACI

Mynd af bláskák: University of Virginia - Health System

Mynd af sortu: Northeastern University - Physical Therapy

Mynd af elliskellum og taugatrefjaflækjum: Fábio Bombarda - Neuroanatomy - A Photographic Study of the Central Nervous System

Útgáfudagur

6.1.2003

Spyrjandi

Inga Lóa Guðmundsdóttir

Höfundur

yfirlæknir, almennum öldrunarlækningadeildum, öldrunarsviði LSH

Tilvísun

Helga Hansdóttir. „Hver eru áhrif öldrunar á taugakerfið?“ Vísindavefurinn, 6. janúar 2003. Sótt 26. júní 2019. http://visindavefur.is/svar.php?id=2985.

Helga Hansdóttir. (2003, 6. janúar). Hver eru áhrif öldrunar á taugakerfið? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=2985

Helga Hansdóttir. „Hver eru áhrif öldrunar á taugakerfið?“ Vísindavefurinn. 6. jan. 2003. Vefsíða. 26. jún. 2019. <http://visindavefur.is/svar.php?id=2985>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Þórólfur Matthíasson

1953

Þórólfur er prófessor við Hagfræðideild HÍ. Hann hefur m.a. fjallað um launakerfi sjómanna, upphaf kvótakerfisins í rækju-, síld-, loðnu- og botnfisksveiðum sem og orsakir og afleiðingar hruns íslenska bankakerfisins.