Sólin Sólin Rís 04:46 • sest 22:05 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 08:21 • Síðdegis: 20:39 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 02:21 • Síðdegis: 14:19 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 04:46 • sest 22:05 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 08:21 • Síðdegis: 20:39 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 02:21 • Síðdegis: 14:19 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Hugvísindi Málvísindi: íslensk Hvenær á að nota í og hvenær á með staðanöfnum?

Flokkun:

1.9.2003
Hugvísindi Málvísindi: íslensk

Hvenær á að nota í og hvenær á með staðanöfnum?

Guðrún Kvaran

Árnastofnun - mynd í *Árnarstofnun
Upphafleg spurning var á þessa leið: Hvers vegna segir fólk „ég bý á Siglufirði”, „ég bý í Kópavogi”, „ég bý í Reykjavík”, „ég bý á Húsavík” og svo framvegis?

Skyldar spurningar komu einnig frá Bjarneyju Halldórsdóttur og Hjálmari Blöndal Guðjónssyni.
Forsetningar með staðanöfnum geta reynst þeim erfiðar sem ekki eru staðkunnugir. Venja getur algerlega ráðið því hvort notað er á eða í með bæja- og staðaheitum. Sú notkun getur verið mismunandi á milli héraða og jafnvel innan sömu sveitar. Þess vegna verður að læra forsetningu með örnefninu um leið og menn festa sér það í minni.

Það er ekki nýtt að menn ruglist á forsetningum og eru dæmi um slíkt til þegar í fornu máli. Oftast hefur orðið til föst venja sem fylgir bæjarnafni eða staðarheiti og er réttast að kynna sér hana ef þörf er á að nota örnefnið með forsetningu. Árni Böðvarsson birti greinina „Forsetningar með staðanöfnum” í ritinu Íslenskt málfar sem kom út hjá Almenna bókafélaginu 1992 (bls. 291-318). Þar er birtur listi með allmörgum bæjarnöfnum og öðrum örnefnum og greint frá því hvort notuð er forsetningin á eða í. Sá listi er gagnlegur þeim sem á þurfa að halda.

Árni bendir á að um nöfn kaupstaða eða annarra þéttbýlisstaða, sem kallaðir eru -firðir, gildi sú regla oftast að í sé notað með nafni fjarðarins sem landfræðilegs fyrirbæris og um byggð meðfram firðinum en á með nafni kaupstaðarins. Þannig er sagt „hann býr í Siglufirði” um þann sem býr við Siglufjörð en „hann býr á Siglufirði” um þann sem býr í bænum Siglufirði. Þetta á þó ekki við um Hafnarfjörð. Þar er notuð forsetningin í.

Almennt er forsetningin <em>í</em> notuð með kauptúna- og kaupstaðanöfnum sem enda á <em>-vík</em> frá og með Vík í Mýrdal vestur og norður um land til Ísafjarðardjúps en <em>á</em> frá og með Hólmavík austur á bóginn og suður með Austfjörðum. Fólki sem býr á þessum stað er þannig <em>í</em> Bolungarvík en <em>á</em> Dalvík þaðan sem yfirlitsmyndin er.

Almennt er forsetningin í notuð með kauptúna- og kaupstaðanöfnum sem enda á -vík frá og með Vík í Mýrdal vestur og norður um land til Ísafjarðardjúps en á frá og með Hólmavík austur á bóginn og suður með Austfjörðum. Fólki sem býr á þessum stað er þannig í Bolungarvík en á Dalvík þaðan sem yfirlitsmyndin er.

Árni nefnir einnig allmörg dæmi um að með sömu bæjanöfnum sé sums staðar notað á en annars staðar í. Til dæmis er sagt á Ármúla (Breiðaf.), á Fellsmúla (Rang.), á Múla (Barð.), en í Holtsmúla (Rang.), í Múla (Landsveit; Þing.), í Síðumúla, í Þingmúla.

Ari Páll Kristinsson fjallar aðeins um forsetningarnar í og á í tengslum við staðanöfn í riti sínu Handbók um málfar í fjölmiðlum sem kom út hjá Málvísindastofnun Háskóla Íslands 1998. Hann segir um forsetningar með kauptúna- og kaupstaðanöfnum, sem enda á -vík, að í sé notað frá og með Vík í Mýrdal vestur og norður um land til Ísafjarðardjúps (í Vík - í Súðavík) en á frá og með Hólmavík austur á bóginn og suður með Austfjörðum (á Hólmavík - á Breiðdalsvík) (bls. 77 og 112-113).

Myndir:
  • Mats Icelandic Image Library. © www.mats.is. Birt með góðfúslegu leyfi.

Höfundur

Guðrún Kvaran

Guðrún Kvaran

prófessor

Útgáfudagur

1.9.2003

Síðast uppfært

7.4.2026

Spyrjandi

Spjallhópur félagsmiðstöðvar

Efnisorð

Tilvísun

Guðrún Kvaran. „Hvenær á að nota í og hvenær á með staðanöfnum?“ Vísindavefurinn, 1. september 2003, sótt 5. maí 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=3696.

Guðrún Kvaran. (2003, 1. september). Hvenær á að nota í og hvenær á með staðanöfnum? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=3696

Guðrún Kvaran. „Hvenær á að nota í og hvenær á með staðanöfnum?“ Vísindavefurinn. 1. sep. 2003. Vefsíða. 5. maí. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=3696>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvenær á að nota í og hvenær á með staðanöfnum?

Upphafleg spurning var á þessa leið: Hvers vegna segir fólk „ég bý á Siglufirði”, „ég bý í Kópavogi”, „ég bý í Reykjavík”, „ég bý á Húsavík” og svo framvegis?

Skyldar spurningar komu einnig frá Bjarneyju Halldórsdóttur og Hjálmari Blöndal Guðjónssyni.
Forsetningar með staðanöfnum geta reynst þeim erfiðar sem ekki eru staðkunnugir. Venja getur algerlega ráðið því hvort notað er á eða í með bæja- og staðaheitum. Sú notkun getur verið mismunandi á milli héraða og jafnvel innan sömu sveitar. Þess vegna verður að læra forsetningu með örnefninu um leið og menn festa sér það í minni.

Það er ekki nýtt að menn ruglist á forsetningum og eru dæmi um slíkt til þegar í fornu máli. Oftast hefur orðið til föst venja sem fylgir bæjarnafni eða staðarheiti og er réttast að kynna sér hana ef þörf er á að nota örnefnið með forsetningu. Árni Böðvarsson birti greinina „Forsetningar með staðanöfnum” í ritinu Íslenskt málfar sem kom út hjá Almenna bókafélaginu 1992 (bls. 291-318). Þar er birtur listi með allmörgum bæjarnöfnum og öðrum örnefnum og greint frá því hvort notuð er forsetningin á eða í. Sá listi er gagnlegur þeim sem á þurfa að halda.

Árni bendir á að um nöfn kaupstaða eða annarra þéttbýlisstaða, sem kallaðir eru -firðir, gildi sú regla oftast að í sé notað með nafni fjarðarins sem landfræðilegs fyrirbæris og um byggð meðfram firðinum en á með nafni kaupstaðarins. Þannig er sagt „hann býr í Siglufirði” um þann sem býr við Siglufjörð en „hann býr á Siglufirði” um þann sem býr í bænum Siglufirði. Þetta á þó ekki við um Hafnarfjörð. Þar er notuð forsetningin í.

Almennt er forsetningin <em>í</em> notuð með kauptúna- og kaupstaðanöfnum sem enda á <em>-vík</em> frá og með Vík í Mýrdal vestur og norður um land til Ísafjarðardjúps en <em>á</em> frá og með Hólmavík austur á bóginn og suður með Austfjörðum. Fólki sem býr á þessum stað er þannig <em>í</em> Bolungarvík en <em>á</em> Dalvík þaðan sem yfirlitsmyndin er.

Almennt er forsetningin í notuð með kauptúna- og kaupstaðanöfnum sem enda á -vík frá og með Vík í Mýrdal vestur og norður um land til Ísafjarðardjúps en á frá og með Hólmavík austur á bóginn og suður með Austfjörðum. Fólki sem býr á þessum stað er þannig í Bolungarvík en á Dalvík þaðan sem yfirlitsmyndin er.

Árni nefnir einnig allmörg dæmi um að með sömu bæjanöfnum sé sums staðar notað á en annars staðar í. Til dæmis er sagt á Ármúla (Breiðaf.), á Fellsmúla (Rang.), á Múla (Barð.), en í Holtsmúla (Rang.), í Múla (Landsveit; Þing.), í Síðumúla, í Þingmúla.

Ari Páll Kristinsson fjallar aðeins um forsetningarnar í og á í tengslum við staðanöfn í riti sínu Handbók um málfar í fjölmiðlum sem kom út hjá Málvísindastofnun Háskóla Íslands 1998. Hann segir um forsetningar með kauptúna- og kaupstaðanöfnum, sem enda á -vík, að í sé notað frá og með Vík í Mýrdal vestur og norður um land til Ísafjarðardjúps (í Vík - í Súðavík) en á frá og með Hólmavík austur á bóginn og suður með Austfjörðum (á Hólmavík - á Breiðdalsvík) (bls. 77 og 112-113).

Myndir:
  • Mats Icelandic Image Library. © www.mats.is. Birt með góðfúslegu leyfi.
...