Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Árnastofnun - mynd í *Árnarstofnun

Fjögurra ára sonur minn spyr hvað orðið 'kreik' merkir?

Spurningin í fullri lengd hljóðaði svona:
Fjögurra ára sonur minn spyr hvað orðið „kreik“ þýðir, sbr. „mig langar svo að lyfta mér á kreik“. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt orðið öðruvísi en í samhenginu „á kreik“ og hef skilið það sem „af stað“. Hvernig er þetta orð í nefnifalli, hver er merking þess og uppruni?

Hvorugkynsorðið kreik merkir 'hægur gangur, hæg hreyfing, rölt'. Elsta dæmi úr söfnum Orðabókar Háskólans er frá 17. öld úr kvæðinu „Þórhildarleikur“ þar sem stendur:

Helzt er von því heim mig langi
úr hrakningssömu kreiki
í Þórhildarleiki.

Kreik er einkum notað í samböndunum fara/komast/færast/hafa sig á kreik og að vera á kreiki. Sögnin að kreika 'staulast, rölta; ganga (hratt), iða, hreyfast fram og aftur' er einnig þekkt allt frá 17. öld. Hún er ekki mikið notuð og eru flest dæmi í Ritmálssafni Orðabókarinnar úr kveðskap.

Hér sjást börn á kreiki, en það merkir að 'staulast, rölta; ganga (hratt), iða, hreyfast fram og aftur'.

Samkvæmt Íslenskri orðsifjabók Ásgeirs Blöndal Magnússonar (1989:503) er í nýnorsku til sögnin kreika 'ganga hægt og varlega' og í hjaltlensku sögnin krek 'staulast, skreiðast áfram'. Sömuleiðis er í sænskri mállýsku til sögnin krika 'reika, staulast áfram'. Uppruninn virðist því norrænn.

Heimildir:
  • Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Orðabók Háskólans, Reykjavík.
  • Kvæði og dansleikir. 1964. Jón Samsonarson gaf út. Bls. 316. Almenna bókafélagið, Reykjavík.
  • Ritmálssafn Orðabókar Háskólans.

Mynd:

Útgáfudagur

3.12.2015

Spyrjandi

Ólöf Helga Arnalds, Eggert Þorvarðarson

Höfundur

Guðrún Kvaran

prófessor

Tilvísun

Guðrún Kvaran. „Fjögurra ára sonur minn spyr hvað orðið 'kreik' merkir?“ Vísindavefurinn, 3. desember 2015. Sótt 11. desember 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=63635.

Guðrún Kvaran. (2015, 3. desember). Fjögurra ára sonur minn spyr hvað orðið 'kreik' merkir? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=63635

Guðrún Kvaran. „Fjögurra ára sonur minn spyr hvað orðið 'kreik' merkir?“ Vísindavefurinn. 3. des. 2015. Vefsíða. 11. des. 2017. <http://visindavefur.is/svar.php?id=63635>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Babúskur

Babúskur eru rússneskar að uppruna en gætu átt sér japanska fyrirmynd. Fyrsta rússneska babúskan var gerð undir lok 19. aldar. Babúskur eru málaðar tréfígúrur í mismunandi stærðum sem raðast saman hver inn í aðra. Fígúrurnar eru af ýmsum toga, t.d. fjölskylda, ævintýrapersónur eða stjórnmálamenn. Babúska merkir ‚amma‘ eða ‚gömul kona‘ á rússnesku. Erlendis þekkjast babúskur undir heitinu matryoshka.