Hvað er vitað um byggð á Skeiðarársandi og í Öræfum á fyrstu öldum Íslandssögunnar?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvað er vitað um byggð á Skeiðarársandi og í Öræfum á fyrstu öldum Íslandssögunnar?
Vatnajökull var mun minni við landnám og þá náðu skriðjöklar frá Öræfajökli líklega bara rétt niður á láglendi. Líkanreikningar benda til þess að Skeiðarárjökull hafi legið 10-11 km innan við stóru jökulgarðana frá lokum Litlu ísaldar þegar Vatnajökull varð stærstur. Á fyrstu öldum byggðar var megináin kölluð Jökulsá og allar líkur til þess að hún hafi runnið vestarlega eða að minnsta kosti ekki austan við miðjan Skeiðarársand. Þessi stærsti jökulsandur landsins dró hvorki nafn af ánni né jöklinum heldur hét hann Lómagnúpssandur.

Sigurður Þórarinsson (1958) taldi að fram á 14. öld hefðu jökulhlaup frá Skeiðarárjökli verið fátíð. Fyrstu hlaup sem hann fann heimildir um voru 1332 og 1341. Nafnið Skeiðará birtist fyrst árið 1540 þegar bændur í Skaftafelli kvarta yfir því að áin brjóti land. Nánast allar jökulár í Öræfum bera sama nafn og jökullinn sem þær renna frá (til dæmis Morsá/Morsárjökull, Virkisá/Virkisjökull). Þá vaknar sú spurning hvað Skeiðarárjökull hét áður en megináin fékk núverandi nafn. Var jökullinn kannski svo fjarlægur og lágur og lá þannig í landinu að fólk leit ekki á hann sem sérstakt landslagsfyrirbæri?

Máldagar kirkna eru einstakar heimildir um byggð, auðlindanýtingu og umhverfi á miðöldum. Þar eru taldar upp eignir og hlunnindi, svo sem skógarnytjar og beitarréttur og svo nöfn bæja sem guldu til kirkjunnar til dæmis smjöri eða mjöli. Máldagar dagsettir 1179 og 1343 hafa varðveist fyrir tvær kirkjur í Öræfum, Rauðalæk sem var höfuðkirkja sveitarinnar og svo að Hofi. Rauðilækur stóð úti á sléttunni. Sunnan hans og norðvestur af Ingólfshöfða var kirkjustaðurinn Eyrarhorn en máldagar þaðan hafa ekki varðveist.

Byggt á máldögunum, taldi Sigurður Þórarinsson 28 bæi milli Skeiðarársands og Breiðamerkursands fyrir gosið í Öræfajökli 1362, þar af væri óvissa um sex. Stundum er ekki hægt að sjá fyrir víst hvort örnefni vísa til landslags eða bæjarnafns en í nýlegri grein voru færð rök að því að bæta mætti þremur bæjum við (Þóra Ellen Þórhallsdóttir og Kristín Svavarsdóttir 2022).

Í ritgerð frá 1712 nefnir Ísleifur Einarsson tvo viðbótarbæi og nú hefur annar þeirra verið grafinn upp, Bær sunnan Öræfajökuls. Þetta gerir alls 33 fornbýli. Þar af gætu 23 bæir hafa verið vestan Öræfajökuls, 4-5 sunnan jökulsins og 6 austan hans. Alla jafna hefur verið talið að Öræfasveit hafi verið alveg mannlaus í nokkra áratugi eftir gosið 1362 en síðan settist fólk þar aftur að. Sumir bæir á sléttunni byggðust raunar aftur, þar á meðal Rauðilækur en hann hefur endanlega lagst af undir lok 15. aldar. Seinna byggðaskeiðið úti á sandinum sjálfum var örugglega stutt, varla meira en ein öld. Um 1700 hafði byggðin tekið á sig svipaða mynd og nú, með aðeins 8 bæjum (reyndar fjölbýlt á mörgum): Skaftafelli, Svínafelli, Sandfelli og Hofi vestan jökulsins, Hnappavöllum fyrir sunnan og þar eru komnir tveir bæir til viðbótar (Hofsnes og Fagurhólsmýri). Að austan voru Kvísker. Bæta má við hér við vesturjaðar Skeiðarársands var líka byggð sem nú er að mestu horfin.

Vestan Öræfajökuls voru allt að 16 bæir á sjálfum sandinum. Bærinn í Skaftafelli var á sléttunni fram á miðja 19. öld, sunnan hans voru Freysnes og Sandhöfði. Rauðilækur var vestan og sunnan Svínafells. Eyrarhorn var líklega nokkuð langt úti á sléttunni, norðvestan Ingólfshöfða. Aðrir bæir sem líklega voru vestan jökulsins voru Hlaðnaholt, Krossholt, Langanes, Nes, Skammstaðir, Steinsholt, Hreggás og Gata. Þrjú örnefni gætu vísað til bæja og þá líklega vestan jökulsins: Gegnishólar, Grafbrekka og Skarð. Að kirkjustöðunum frátöldum má lítið ráða um staðsetningu þessara meintu bæja. Loks eru Gröf og Gröf eystri, sá fyrri var grafinn upp 1955 og er við rætur Hofsfjalls við bæjarþyrpinguna að Hofi, ekki á sandinum.

Af máldögunum sést að austurhluti núverandi Skeiðarársands og landið vestan við núverandi bæjarröð var vel gróið. Orðalag bendir tvímælalaust til þess að þar hafi verið víðlendir skógar, til dæmis að Rauðalækjarkirkja hafi átt alla skóga út frá Sauðabólsskógi til Möðruhóla og allar tungur yfir Sauðabólsskóga til þeirra er Skammstöðum fylgja.

Í máldögunum eru líka taldar nytjar af engjum. Flæðiengjar (flæðimýrar) eru votlendi við ár og fljót þar sem vatn streymir í gegn. Á Íslandi eru víðáttumestu engjalöndin þar sem jökulvatn flæmist um láglendi og skilar næringarefnum fyrir plöntur. Þetta eru gróskumikil vistkerfi þar sem gulstör vex gjarnan í þéttum breiðum. Hún er fyrirtaks fóðurjurt og gulstararengjar voru dýrmæt auðlind áður fyrr. Þær mátti beita (til dæmis nautgripum) og slá fyrir vetrarfóður. Heyfengur af ábornum túnum var alltaf af skornum skammti en engjarnar mátti slá árlega eða annað til þriðja hvert ár. Í máldaganum 1343 kemur fram að kirkjan á Rauðalæk eigi engjar í Gegnishólum, Lágey, Litlu ey, Kerlingarey, Hrosshólma, Kolluhvalsey og alla Starkaðarhólma. Væntanlega hafa þetta verið skikar á milli jökulkvísla frá Öræfajökli. Í byrjun 18. aldar eru árnar að eyðileggja leifar engja frá Svínafelli, Sandfelli og Hofi (Árni Magnússon 1703). Engjar Skaftafells á sléttunni voru slegnar fram á 19. öld (Þórður Tómasson 1980).

Hversu langt út á sandinn skyldi byggðin og gróna landið hafa náð? Um það eru engar heimildir og því miður hefur enginn (enn sem komið er) reynt að áætla hversu mikið Skeiðarársandur hefur hækkað eða lengst frá því um landnám. Ragnar Stefánsson, síðasti bóndi í Skaftafelli, sagði að þar sem bæjarlækurinn fellur niður af heiðinni hefði sandurinn hækkað um 10 m frá því hann mundi eftir og þar hefði verið foss sem nú er horfinn.

Þegar þýski togarinn Prins Albert, sem strandaði við ósa Skeiðarár árið 1904, var grafinn upp um 1980 (í þeirri von að það væri hollenska gullskipið Het Wapen van Amsterdam), voru 12-14 m niður á flakið (Jón Jónsson 1984). Milli sjálfs jökulsandsins og fjallshlíða Öræfajökuls eru aurkeilur og þær hafa væntanlega náð mun lengra til vesturs og verið brattari um landnám þegar sandurinn stóð lægra. Líklega hafa birkiskógarnir verið þar, að minnsta kosti er erfitt að finna þeim stað í fjöllunum ofan núverandi byggðar. Þegar aurkeilunum sleppti, tók flatlendið við og þar hafa árnar sem runnu frá Öræfajökli flæmst um á milli gróinna grænna engja sem teygðu sig til vesturs. Ekki er ólíklegt að í það minnsta sumir bæjanna hafi verið staðsettir þar sem skógunum sleppti og votlendið tók við.

Heimildir:

• Árni Magnússon. (1703). Chorographica Islandica. Í Safn til sögu Íslands og íslenzkra bókmennta að fornu og nýju. 2. flokkur. (1955). Reykjavík, Hið íslenska bókmenntafélag.
• Jón Jónsson. (1984). Sandur á sjávarströnd. Náttúrufræðingurinn, 53 (1-2): 69-72. https://timarit.is/page/4260702#page/n73/mode/2up
• Sigurður Þórarinsson. (1958). The Öræfajökull eruption of 1362. Acta Naturalia Islandica 2(2):1–99. https://utgafa.ni.is/Acta-Naturalia-Islandica/Acta-Naturalia-Islandica-II-2.pdf
• Þóra Ellen Þórhallsdóttr og Kristín Svavarsdóttir. 2022. The Environmental History of Skeiðarársandur Outwash Plain, Iceland. Journal of the North Atlantic, 43, 1-21, https://doi.org/10.3721/037.006.4303.
• Þórður Tómasson. (1980). Skaftafell: Þættir úr sögu ættarseturs og atvinnuhátta. Reykjavík, Þjóðsaga.

Myndir:

• Yfirlitsmynd: Spike. (2023, 11. september). Skaftafellsjökull Hvannadalshnjúkur Skeiðarársandur Panorama 01.jpg. Wikimedia Commons. Birt undir CC BY-SA 4.0 leyfi. https://commons.wikimedia.org
• Mats Wibe Lund. Ingolfshofdi_MWL0010825-25454.jpg. Mats Icelandic Image Library. © Mats Wibe Lund. Birt með góðfúslegu leyfi. https://mats.photoshelter.com/index
• Náttúrufræðistofnun - Kortasjá. Texti settur inn af ritstjórn Vísindavefsins. https://www.natt.is/is/midlun/opin-gogn/kortasjar

...