Hvaðan kemur nafnið Öræfajökull og hvernig varð það til?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvaðan kemur nafnið Öræfajökull og hvernig varð það til?
Hér er einnig að finna svar við spurningunni:

Hvað hét Öræfajökull fyrir gosið í jöklinum á 14. öld?

Árið 1362 eyddi eldgos blómlegri byggð milli Skeiðarársands og Breiðamerkursands, sem kölluð var Litla-Hérað - til aðgreiningar frá Fljótsdalshéraði. Eftir gosið hefur héraðið heitið Öræfi en bæði jökullinn og eldkeilan sem leynist undir honum verið nefnd Öræfajökull. Í fornu máli var öræfi notað um hafnlausa strönd og síðan óbyggðir, eyðimörk og auðnir.

Áður hét jökullinn Knappafellsjökull eftir tveimur Hnöppum (eystri 1758 m, vestari 1851 m) sem rísa upp úr gígbörmum sem umlykja ísfyllta öskju (4-5 km að þvermáli, 14 km² að flatarmáli). Ísinn í miðju öskjunnar er 550 m þykkur. Sex tindar rísa á öskjubörmunum yfir 1700 m, efst Hvannadalshnúkur (2110 m), hæsta fjall landsins. Hnappavellir er bæjarhverfi við rætur jökulsins. Í Landnámu hét byggðin Ingólfshöfðahverfi á milli Kvíár og Jökulsár (á Skeiðarársandi).

Við gosið bráðnaði í einni svipan jökulís innan öskjunnar og ofsaleg vatnsflóð féllu undan fimm skriðjöklum yfir byggðina á láglendi. Gosinu fylgdu gríðarleg aurflóð en mest tjón á landi varð líklega vegna vikurfalls sem talið er hafa verið að minnsta kosti 30-40 cm þykkt á svæðinu. Annálar telja að allir íbúar hafi flúið. Ekki eru til áreiðanlegar heimildir um manntjón. Sumir bæir voru aldrei endurreistir, til dæmis Gröf og Bær. Kirkjustaðirnir tveir á austanverðum Skeiðarársandi, Rauðilækur og Eyrarhorn, byggðust aftur en höfðu endanlega lagst af um öld seinna. Tjón varð á byggð allt austur að Höfn í Hornafirði, 70 km frá eldstöðinni, en mestur hluti gjóskunnar barst út á haf, og hefur gjóska frá þessu gosi jafnvel fundist í mýrum í Skandinavíu. Áratugir liðu áður en fólk settist aftur að í þessari sveit. Um 1700 var byggð á sjö stöðum, Skaftafelli, Svínafelli, Sandfelli, Hofi, Hnappavöllum, Fagurhólsmýri og Kvískerjum. Á Svínafelli, Hofi, Hnappavöllum og Fagurhólsmýri voru bæjarhverfi, oft fjölmenn. Enn er að mestu auðn á milli jarðanna.

Eldgosið er eitt mesta sprengigos sem orðið hefur á Íslandi. Kvikan var kísilrík og svo seig að þrýstingur gat orðið mjög hár í bólum þegar gas losnaði úr bráðinni, og blöðrurnar sprungu svo að kvikan tættist í fíngerða gjósku. Gosmökkurinn reis hátt til lofts uns hann hrundi til jarðar undan eigin þunga. Heit ský af súrefnissnauðu gasi, nefnd gusthlaup, féllu niður hlíðar eldfjallsins, sópuðust yfir láglendi, og dýr köfnuðu samstundis.

Talið er að gosið hafi þeytt upp 10 km³ af gjósku, í allt að 20 km hæð, gegnum veðrahvolfið upp til heiðhvolfsins þar sem láréttir vindar bera örfínar öskuagnir og brennisteinsgös (súlfít) langar leiðir umhverfis jörðina. Við það dregur úr sólgeislun sem nær til jarðar. Reyndar er talið að gosið 1362 hafi ekki valdið verulegri hnattrænni kólnun andrúmslofts.

Árið 1727 gaus aftur í Öræfajökli, með jarðskjálftum og gjóskufalli, en gosið var miklu minna en 1362. Mikil jökulhlaup ruddust undan skriðjöklum og eyddu graslendi og fénaði.

Lengi var talið að Öræfajökull væri sofandi eldfjall, en jarðskjálftar sýna að eldstöðin er enn virk. Sumarið 2017 myndaðist sigketill í jöklinum í miðri öskju hans, sem benti til aukins jarðhita vegna grunns kvikuinnskots.

Myndir:

• Yfirlitsmynd: Jakub Hałun. (2024, 19. júlí). View of the glacier of Öræfajökull volcano in Hornafjörður municipality, Iceland, 20240719 1756 2805.jpg. Wikimedia Commons. Birt undir CC BY 4.0 leyfi. File:View of the glacier of Öræfajökull volcano in Hornafjörður municipality, Iceland, 20240719 1756 2805.jpg - Wikimedia Commons.
• Mats Wibe Lund. MWL0024850.jpg. Mats Icelandic Image Library. © Mats Wibe Lund. Birt með góðfúslegu leyfi. https://mats.photoshelter.com/index

...