Hvenær kemur Vatnajökull fyrst fyrir í heimildum?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvenær kemur Vatnajökull fyrst fyrir í heimildum?
Einnig var spurt:

Af hverju heitir Vatnajökull þessu nafni?

Nafnið Vatnajökull, sem heiti á samfelldri ísbreiðu suðaustanlands, kemur fyrst fram í Ferðabók Sveins Pálssonar frá 1791-97.^[1] Sveinn segir hann nefndan Vatnajökul vegna hinna hart nær óteljandi elfa, sem eiga upptök í honum.

Munnmæli um stóran nafnlausan jökul á suðausturlandi eru nefnd í ritum á 17. og 18. öld. Árni Magnússon^[2] gat sagna um ferðir norður yfir jökul frá Skaftafelli í Öræfum til Bárðardals, sem ekki lögðust af fyrr en eftir 1500. Einnig voru sagnir um að Norðlendingar hefðu fram á ofanverða 16. öld komið suður yfir jökulinn til sjóróðra í Suðursveit.

Þorvaldur Thoroddsen segir í Lýsingu Íslands^[3] að bóndinn Jón Ketilsson á Felli hafi um miðja 17. öld gengið hátt á jökul svo að hann sá norður yfir hann til óbyggða, breiðra sanda og einstaks fjalls (væntanlega Snæfells eða Herðubreiðar).

Á Íslandskorti Guðbrands Þorlákssonar frá því um 1580 er engin stór ísbreiða sýnd á suðausturlandi, en kort Hans Henriks Knoffs frá 1734 sýnir þar í fyrsta sinn samfelldan nafnlausan jökul.^[4][5] Útlínur hans voru svo óljóst teiknaðar að ekki er unnt að meta hve stór hann var. Á korti Knoffs, sem fylgdi Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar (1772),^[6] er hann nefndur Klofjökull, vegna allmargra fjallgarða, er skerast upp í hann.

Í Íslandslýsingu Peder Hansen Resen frá 1684-1688 er nefndur Grímsvatnajökull,^[7] norðvestan við Skeiðarárjökul, og sagt að í honum hafi komið upp eldgos og undan gosstöðvunum farið gífurlegt vatnsflóð. Útlínur þessa jökuls eru ekki dregnar og hvorki nöfnin Grímsvötn né Vatnajökull voru beinlínis nefnd. Engar heimildir eru um ferðir manna til þessara vatna, engin lýsing fundist sem skýrir hvort Grímsvatnajökull hafi legið að stöðuvatni eða yfir það. Hins vegar vissu menn að á þeim slóðum hefðu áður komið upp eldgos. Nafnið Grímsvötn sést fyrst ritað í sendibréfi frá um 1600.^[8]

Tilvísanir:

1. ^ Sveinn Pálsson, 1945. Ferðabók Sveins Pálssonar. Dagbækur og ritgerðir 1791-1794. Reykjavík, Snælandsútgáfan.
2. ^ Árni Magnússon, 1955 (um 1702). Chronographica Islandica. Safn til sögu Íslands II. fl. I.2. Reykjavík, Hið íslenska bókmenntafélag.
3. ^ Þorvaldur Thoroddsen, 1902-1911. Lýsing Íslands, 1.-2. bindi. Kaupmannahöfn, Hið íslenzka Bókmenntafélag.
4. ^ Haraldur Sigurðsson, 1971. Kortasaga Íslands frá öndverðu til loka 16. aldar. Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins.
5. ^ Haraldur Sigurðsson, 1978. Kortasaga Íslands frá lokum 16. aldar til 1848. Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins.
6. ^ Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson. 1978, 1981. Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar um ferðir þeirra á Íslandi árin 1752-1757, 1-2 bindi. Reykjavík. Örn og Örlygur.
7. ^ Peder Hansen Resen, 1991. Íslandslýsing. Safn Sögufélags. Reykjavík.
8. ^ Sigurður Þórarinsson, 1974. Vötnin stríð. Saga Skeiðarárhlaupa og Grímsvatnagosa. Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Myndir:

• Yfirlitsmynd: ©ESA; Mynd af Vatnajökli tekin úr gervihnöttum Sentinel-2, Vatnajökull, Iceland. (Sótt 24.02.2026).
• Island map gudbrandur.jpg. Wikipedia. https://is.wikipedia.org/wiki/Mynd:Island_map_gudbrandur.jpg

...