Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Hversu alvarlegt þarf ástand manns að vera til þess að hann sé sviptur sjálfræði?

Sjálfræði merkir í raun það að geta ráðstafað sínum málum sjálfur, öðrum en fjármálum sem falla undir fjárræði. Saman mynda sjálfræði og fjárræði það sem kallað er lögræði. Lögráða verða menn á Íslandi þegar þeir ná 18 ára aldri sbr. 1. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Menn geta orðið lögráða fyrir 18 ára aldur ef þeir ganga í hjúskap en fyrir því eru þröngar skorður. Þannig merkir það að verða lögráða nánast það að verða fullorðinn og engum öðrum háður varðandi flestar ákvarðanatökur. Frekari fróðleik um inntak sjálfræðishugtaksins má finna í svari Halldórs Gunnars Haraldssonar við spurningunni Hvað er sjálfræði og hver er skilgreiningin á sjálfræði einstaklings?

Sumir eru ekki hæfir til þess að sjá um öll sín mál sjálfir þótt þeir hafi náð 18 aldri. Þetta getur til dæmis átt við þá sem eiga við geðsjúkdóma að stríða, eru þroskaheftir eða geta af einhverjum orsökum ekki talist ábyrgir gerða sinna. Þessa einstaklinga er hægt að svipta lögræði, eða eftir atvikum annað hvort sjálfræði eða fjárræði. Um þetta fjallar II. kafli fyrrnefndra lögræðislaga. Þar segir í 4. gr.:
Svipta má mann lögræði með úrskurði dómara ef þörf krefur, sjálfræði einu sér, fjárræði einu sér eða hvoru tveggja:
a. Ef hann er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests.

b. Ef hann sökum ofdrykkju eða ofnotkunar ávana- og fíkniefna er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé.

c. Ef hann vegna líkamlegs vanþroska, heilsubrests eða annarra vanheilinda á óhægt með að ráða persónulegum högum sínum eða fé og æskir sjálfur lögræðissviptingar af þeim sökum.

d. Ef nauðsyn ber til að vista hann án samþykkis hans í sjúkrahúsi sökum fyrirmæla í heilbrigðislöggjöfinni.
Um nánari skilyrði er síðan fjallað í öðrum greinum laganna. Það er að sjálfsögðu ljóst að mjög varlega verður að fara þegar tekin er ákvörðun um sviptingu lögræðis eða sjálfræðis/fjárræðis, enda mikilvæg mannréttindi að fá að ráða sér sjálfur! Þannig á sviptingin ekki að ganga lengra eða standa lengur en nauðsynlegt er, og dómsúrskurður er skilyrði hennar. Reyndar geta yfirlæknar sjúkrahúsa og dómsmálaráðuneyti ákveðið tímabundna nauðungarvistun á sjúkrahúsi að mjög ströngum skilyrðum uppfylltum og hún má ekki standa lengur en 48 klst. frá ákvörðun yfirlæknis og ekki lengur en 21 sólarhring eftir ákvörðun ráðuneytisins. Sé þá enn talin nauðsyn sjúkrahúsvistunar vegna fyrirmæla í heilbrigðislöggjöfinni þá verður að afla dómsúrskurðar.

Það er hlutverk dómari að meta hvenær maður sé það illa haldinn geðveiki, áfengisfíkn, ellisljóleika og svo framvegis, að réttlætanlegt sé að svipta hann lögræði, sjálfræði eða fjárræði. Ekki er nóg að læknir fullyrði að maður sé geðveikur, dómari þarf að vera sannfærður um að svo sé og það sem meira er, að ástand hans sé svo slæmt að honum sé ómögulegt að ráða sér sjálfur. Hér þurfa tvímælalaust mjög sterk rök að koma til. Til dæmis að manninum sé beinlínis hætta búin ef enginn sér um hann, hann sé öðrum hættulegur, sólundi fjármunum sínum á fráleitan hátt svo til vandræða horfi fyrir aðra, til dæmis börn sem hann hefur á framfærslu sinni. Því eru meðal annars settar skorður hvenær má svipta mann lögræði að eigin ósk sbr. C lið 4. gr. hér að ofan!

Í þessum ströngu skilyrðum og málsmeðferðarreglum birtist greinilega það mat löggjafans að sjálfræði og fjárræði séu grundvallarmannréttindi og að þeim verði ekki takmörk sett nema í algjörum undantekningartilvikum, jafnvel þótt viðkomandi æski þess sjálfur. Að öðru leyti verður ekki settur nánari rammi um þetta mat og það lagt í hendur dómara enda geta málsatvik og aðstæður oft verið mjög sérstakar.

Útgáfudagur

23.3.2006

Spyrjandi

Hanna Stella

Höfundur

nemi í lögfræði við HÍ

Tilvísun

Ragnar Guðmundsson. „Hversu alvarlegt þarf ástand manns að vera til þess að hann sé sviptur sjálfræði?“ Vísindavefurinn, 23. mars 2006. Sótt 20. janúar 2018. http://visindavefur.is/svar.php?id=5727.

Ragnar Guðmundsson. (2006, 23. mars). Hversu alvarlegt þarf ástand manns að vera til þess að hann sé sviptur sjálfræði? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=5727

Ragnar Guðmundsson. „Hversu alvarlegt þarf ástand manns að vera til þess að hann sé sviptur sjálfræði?“ Vísindavefurinn. 23. mar. 2006. Vefsíða. 20. jan. 2018. <http://visindavefur.is/svar.php?id=5727>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Ingibjörg Gunnarsdóttir

1974

Ingibjörg Gunnarsdóttir er prófessor í næringarfræði við Matvæla- og næringarfræðideild Háskóla Íslands og forstöðumaður Rannsóknastofu í næringarfræði við Háskóla Íslands og Landspítala. Ingibjörg hefur rannsakað áhrif næringar á meðgöngu á heilsu móður og tengsl næringar og vaxtar fyrstu ár ævinnar við heilsu allt fram á fullorðins ár.