Sólin Sólin Rís 11:01 • sest 16:12 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 05:20 • Sest 11:20 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 01:04 • Síðdegis: 13:24 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 07:20 • Síðdegis: 19:40 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 11:01 • sest 16:12 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 05:20 • Sest 11:20 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 01:04 • Síðdegis: 13:24 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 07:20 • Síðdegis: 19:40 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Jarðvísindi Hvað er karneól og finnst sú steintegund á Íslandi?

Flokkun:

12.1.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Jarðvísindi

Hvað er karneól og finnst sú steintegund á Íslandi?

Kristján Jónasson

Í heild hljóðaði spurningin svona:
Ég er að velta fyrir mér steintegundinni karneól (carnelian). Finnst karneól á Íslandi? Hér finnst appelsínugult kvars sem minnir á karneól en er í flestum tilfellum aðeins þunn húð utan á glæru agati/kalsedóni. Hvaða skilyrði þarf steinn að uppfylla til að geta kallast karneól?

Karneól (carneol, carnelian, cornelian) er rautt litarafbrigði kalsedóns, en kalsedón er örkristallað afbrigði af kvarsi (SiO2). Örkristallað merkir að kristallar eru svo smáir að þeir eru ekki greinanlegir með berum augum. Kvars er meðal algengustu steinda í jarðskorpunni og myndast við fjölbreyttar aðstæður í alls kyns jarðfræðilegu umhverfi. Fjölmörg afbrigði finnast af kvarsi. Grófkristölluð afbrigði eru til dæmis bergkristall, ametyst og reykkvars. Örkristölluð afbrigði eru til dæmis kalsedón, jaspis og tinna.

Nafnið karneól er ættað úr latínu corneolus sem er dregið af latneska orðinu cornum. Það stendur fyrir tiltekna kirsuberjategund með ávöxt sem er rauður og hálfgegnsær og kallast á ensku ‘cornel cherry’. Corneol breyttist síðar í cornelian (14. öld) og svo í carnelian, carneol eða karneol (16. öld, eftir málsvæðum).

Litur karneóls stafar af örlitlu magni af járnoxíðum. Samkvæmt Encyclopedia of Minerals er karneól afbrigði kalsedóns sem er blóðrautt, holdrautt til rauðbrúnt og litað í gegn. Aðrar heimildir lýsa því sem rauðu, appelsínugulu, rauðbrúnu eða kjötrauðu.

Karneól er rautt litarafbrigði kalsedóns, en kalsedón er örkristallað afbrigði af kvarsi. Ekki er til staðfest eintak af íslensku karneóli.

Karneól er rautt litarafbrigði kalsedóns, en kalsedón er örkristallað afbrigði af kvarsi. Ekki er til staðfest eintak af íslensku karneóli.

Í steinasafni Náttúrufræðistofnunar eru nokkur eintök af kalsedóni með næfurþunna gulbrúna skán, en ekkert eintak er merkt sem karneól. Það er því ekkert staðfest eintak til af karneól frá Íslandi. Reyndar nefnir Þorvaldur Thoroddsen að karneól „hafa fundist stöku sinnum við sjávarströnd, má fægja suma þeirra“ (Þorvaldur Thoroddsen, 1904, 1911). Líklega hefur hann átt við kalsedón með gulbrúnni skán, en ekki litað í gegn.

Heimildir og myndir:
  • Roberts, W.L., Campbell, T.J. & Rapp, G.R. 1990. Encyclopedia of Minerals, 2. útgáfa. Van Nostrand Reinhold, New York.
  • Thorvaldur Thoroddsen 1904. Landfræðisaga Íslands. Hugmyndir manna um Ísland, náttúruskoðun og rannsóknir, fyrr og síðar. IV. Hið íslenska bókmenntafélag, Kaupmannahöfn, 410 bls.
  • Thorvaldur Thoroddsen. 1911. Lýsing Íslands. 2. bindi. Hið íslenska bókmenntafélag, Kaupmannahöfn, 673 bls.
  • Gagnagrunnur steinasafns Náttúrufræðistofnunar.
  • Carnelian. Mindat.org. https://www.mindat.org/min-9333.html
  • Yfirlitsmynd: Bruce Cairncross . (2016). Quartz (Var: Carnelian). Mindat.org. https://www.mindat.org/photo-754909.html
  • Carneool (xndr).jpg. Wikimedia Commons. Birt undir CC BY-SA 3.0leyfi. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carneool_%28xndr%29.jpg

Höfundur

Kristján Jónasson

Kristján Jónasson

jarðfræðingur á Náttúrufræðistofnun

Útgáfudagur

12.1.2026

Spyrjandi

Unnur Sveinsdóttir

Efnisorð

Tilvísun

Kristján Jónasson. „Hvað er karneól og finnst sú steintegund á Íslandi?“ Vísindavefurinn, 12. janúar 2026, sótt 12. janúar 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=86977.

Kristján Jónasson. (2026, 12. janúar). Hvað er karneól og finnst sú steintegund á Íslandi? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=86977

Kristján Jónasson. „Hvað er karneól og finnst sú steintegund á Íslandi?“ Vísindavefurinn. 12. jan. 2026. Vefsíða. 12. jan. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=86977>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvað er karneól og finnst sú steintegund á Íslandi?
Í heild hljóðaði spurningin svona:

Ég er að velta fyrir mér steintegundinni karneól (carnelian). Finnst karneól á Íslandi? Hér finnst appelsínugult kvars sem minnir á karneól en er í flestum tilfellum aðeins þunn húð utan á glæru agati/kalsedóni. Hvaða skilyrði þarf steinn að uppfylla til að geta kallast karneól?

Karneól (carneol, carnelian, cornelian) er rautt litarafbrigði kalsedóns, en kalsedón er örkristallað afbrigði af kvarsi (SiO2). Örkristallað merkir að kristallar eru svo smáir að þeir eru ekki greinanlegir með berum augum. Kvars er meðal algengustu steinda í jarðskorpunni og myndast við fjölbreyttar aðstæður í alls kyns jarðfræðilegu umhverfi. Fjölmörg afbrigði finnast af kvarsi. Grófkristölluð afbrigði eru til dæmis bergkristall, ametyst og reykkvars. Örkristölluð afbrigði eru til dæmis kalsedón, jaspis og tinna.

Nafnið karneól er ættað úr latínu corneolus sem er dregið af latneska orðinu cornum. Það stendur fyrir tiltekna kirsuberjategund með ávöxt sem er rauður og hálfgegnsær og kallast á ensku ‘cornel cherry’. Corneol breyttist síðar í cornelian (14. öld) og svo í carnelian, carneol eða karneol (16. öld, eftir málsvæðum).

Litur karneóls stafar af örlitlu magni af járnoxíðum. Samkvæmt Encyclopedia of Minerals er karneól afbrigði kalsedóns sem er blóðrautt, holdrautt til rauðbrúnt og litað í gegn. Aðrar heimildir lýsa því sem rauðu, appelsínugulu, rauðbrúnu eða kjötrauðu.

Karneól er rautt litarafbrigði kalsedóns, en kalsedón er örkristallað afbrigði af kvarsi. Ekki er til staðfest eintak af íslensku karneóli.

Karneól er rautt litarafbrigði kalsedóns, en kalsedón er örkristallað afbrigði af kvarsi. Ekki er til staðfest eintak af íslensku karneóli.

Í steinasafni Náttúrufræðistofnunar eru nokkur eintök af kalsedóni með næfurþunna gulbrúna skán, en ekkert eintak er merkt sem karneól. Það er því ekkert staðfest eintak til af karneól frá Íslandi. Reyndar nefnir Þorvaldur Thoroddsen að karneól „hafa fundist stöku sinnum við sjávarströnd, má fægja suma þeirra“ (Þorvaldur Thoroddsen, 1904, 1911). Líklega hefur hann átt við kalsedón með gulbrúnni skán, en ekki litað í gegn.

Heimildir og myndir:
  • Roberts, W.L., Campbell, T.J. & Rapp, G.R. 1990. Encyclopedia of Minerals, 2. útgáfa. Van Nostrand Reinhold, New York.
  • Thorvaldur Thoroddsen 1904. Landfræðisaga Íslands. Hugmyndir manna um Ísland, náttúruskoðun og rannsóknir, fyrr og síðar. IV. Hið íslenska bókmenntafélag, Kaupmannahöfn, 410 bls.
  • Thorvaldur Thoroddsen. 1911. Lýsing Íslands. 2. bindi. Hið íslenska bókmenntafélag, Kaupmannahöfn, 673 bls.
  • Gagnagrunnur steinasafns Náttúrufræðistofnunar.
  • Carnelian. Mindat.org. https://www.mindat.org/min-9333.html
  • Yfirlitsmynd: Bruce Cairncross . (2016). Quartz (Var: Carnelian). Mindat.org. https://www.mindat.org/photo-754909.html
  • Carneool (xndr).jpg. Wikimedia Commons. Birt undir CC BY-SA 3.0leyfi. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carneool_%28xndr%29.jpg

...