Sólin Sólin Rís 03:02 • sest 23:55 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 01:41 • Sest 18:41 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 02:32 • Síðdegis: 15:08 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 08:54 • Síðdegis: 21:29 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 03:02 • sest 23:55 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 01:41 • Sest 18:41 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 02:32 • Síðdegis: 15:08 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 08:54 • Síðdegis: 21:29 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Stærðfræði Hvert er merkasta íslenska reikningsbókarhandritið frá fyrri tíð?

Flokkun:

11.6.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Stærðfræði

Hvert er merkasta íslenska reikningsbókarhandritið frá fyrri tíð?

Kristín Bjarnadóttir

Prentun barst til Íslands laust fyrir miðbik 16. aldar en engar kennslubækur í reikningi voru prentaðar á Íslandi fyrr en um og eftir miðja 18. öld. Þrátt fyrir skort á prentuðu efni á móðurmálinu gengu manna á milli uppskriftir af furðugóðum reikningsbókum sem sóttu fyrirmyndir í alþjóðlega hefð. Einnig hafa varðveist heimildir um erlendar reikningsbækur í eigu kirkna, presta, dánarbúa og biskupsstóla.

Eitt merkasta íslenska reikningsbókarhandritið er frá 18. öld og hefur það titilinn Arithmetica — það er reikningslist. Það ber vott um áhrif frá ýmsum ritum, þeirra á meðal kennslubókum í reikningi frá svæðum mótmælenda á 16. og 17. öld.

Arithmetica er varðveitt í handritinu ÍB 217 4to. Handritið er 66 blöð (198 mm × 159 mm), 132 bls., ritað af óþekktum skrifara. Ritið skiptist í þrjár bækur. Fyrsta bók fjallar um heilar tölur og reikniaðgerðir með þeim, önnur bók um (almenn) brot og hin þriðja um hlutfallareikning í formi þríliðu. Handritinu lýkur snögglega eftir 21. bls. af þriðju bók. Samkvæmt skrá handritasafns Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns er það talið ritað um 1750. Efni ritsins bendir þó til að það sé samið árið 1721.

Ólíkt öðrum hagnýtum reikningsbókum er ekki að finna útskýringar í Arithmetica á mælieiningum og mynteiningum sem nauðsynlegt var að þekkja í viðskiptum við erlenda kaupmenn. Arithmetica er svo sneydd tilvísun til Íslands og íslensks samfélags að hún hlýtur að vera sniðin eftir erlendri fyrirmynd.

Eitt merkasta íslenska reikningsbókarhandritið er frá 18. öld og hefur það titilinn <cite>Arithmetica — það er reikningslist</cite>. Það ber vott um áhrif frá ýmsum ritum, þeirra á meðal kennslubókum í reikningi frá svæðum mótmælenda á 16. og 17. öld.

Eitt merkasta íslenska reikningsbókarhandritið er frá 18. öld og hefur það titilinn Arithmetica — það er reikningslist. Það ber vott um áhrif frá ýmsum ritum, þeirra á meðal kennslubókum í reikningi frá svæðum mótmælenda á 16. og 17. öld.

Dæmin í Arithmetica fjalla um evrópskt efni, sviðið er erlent og söguheimurinn menntamanna. Vitnað er í evrópskan menningararf, meðal annars Frumþætti (gr. Στοιχεῖα Stoicheia; lat. Elementum, e. Elements) Evklíðs: 1. bók, 47. kafla, um reglu Pýþagórasar, og 7. bók, skilgreiningu 2, um talnahugtakið. Enn fremur eru nefndar almennu staðreyndirnar úr 1. bók þótt ekki sé vitnað beint í Frumþætti. Höfundur vitnar einnig til Arkimedesar og sandkornatölu hans og raunar einnig til Aristótelesar um öfuga þríliðu.[1]

Ekki er vitað hver tók efni handritsins saman á íslensku en tveir menn koma einkum til greina, þeir Jón Árnason (1665–1743) Skálholtsbiskup og Magnús Arason Thorkelin (d. 1728) sjóliðsforingi. Hver sem höfundur Arithmetica hefur verið er ljóst að hann var vel að sér í reikningslist og kunnugur erlendum bókum um það efni. Líklegast er að Arithmetica hafi verið samin með hliðsjón af erlendu riti, til dæmis þýskri bók sem byggð var ritum Sigismund Suevusar[2] (1526–1596) eða Georg Meichsners.[3]

Tilvísanir:
  1. ^ ÍB 217 4to, bls. 121 (Arithmetica — það er reikningslist).
  2. ^ Suevus samdi kennslubók í reikningi á þýsku. Stuttur titill hennar er Arithmetica Historica. Bókin kom út árið 1539.
  3. ^ Bók Meichsner kom út árið 1625 og stuttur titill hennar er einnig Arithmetica Historica.

Heimild og myndir:
  • [Evklíð], The Thirteen Books of Euclid’s Elements. I–III. Útg. Thomas L. Heath. Þýtt eftir texta Heibergs. 2. útg. endurskoðuð með viðbótum (New York: Dover Publications 1956).
  • ÍB 217 4to. Arithmetica — það er reikningslist (1721, skr. c. 1750).
  • Mynd í svari og yfirlitsmynd: ÍB 217 4to - Handrit.is. (Sótt 29.05.2026).

Höfundur

Kristín Bjarnadóttir

Kristín Bjarnadóttir

prófessor emerita

Útgáfudagur

11.6.2026

Spyrjandi

Ritstjórn

Efnisorð

Tilvísun

Kristín Bjarnadóttir. „Hvert er merkasta íslenska reikningsbókarhandritið frá fyrri tíð?“ Vísindavefurinn, 11. júní 2026, sótt 11. júní 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88265.

Kristín Bjarnadóttir. (2026, 11. júní). Hvert er merkasta íslenska reikningsbókarhandritið frá fyrri tíð? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88265

Kristín Bjarnadóttir. „Hvert er merkasta íslenska reikningsbókarhandritið frá fyrri tíð?“ Vísindavefurinn. 11. jún. 2026. Vefsíða. 11. jún. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88265>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvert er merkasta íslenska reikningsbókarhandritið frá fyrri tíð?
Prentun barst til Íslands laust fyrir miðbik 16. aldar en engar kennslubækur í reikningi voru prentaðar á Íslandi fyrr en um og eftir miðja 18. öld. Þrátt fyrir skort á prentuðu efni á móðurmálinu gengu manna á milli uppskriftir af furðugóðum reikningsbókum sem sóttu fyrirmyndir í alþjóðlega hefð. Einnig hafa varðveist heimildir um erlendar reikningsbækur í eigu kirkna, presta, dánarbúa og biskupsstóla.

Eitt merkasta íslenska reikningsbókarhandritið er frá 18. öld og hefur það titilinn Arithmetica — það er reikningslist. Það ber vott um áhrif frá ýmsum ritum, þeirra á meðal kennslubókum í reikningi frá svæðum mótmælenda á 16. og 17. öld.

Arithmetica er varðveitt í handritinu ÍB 217 4to. Handritið er 66 blöð (198 mm × 159 mm), 132 bls., ritað af óþekktum skrifara. Ritið skiptist í þrjár bækur. Fyrsta bók fjallar um heilar tölur og reikniaðgerðir með þeim, önnur bók um (almenn) brot og hin þriðja um hlutfallareikning í formi þríliðu. Handritinu lýkur snögglega eftir 21. bls. af þriðju bók. Samkvæmt skrá handritasafns Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns er það talið ritað um 1750. Efni ritsins bendir þó til að það sé samið árið 1721.

Ólíkt öðrum hagnýtum reikningsbókum er ekki að finna útskýringar í Arithmetica á mælieiningum og mynteiningum sem nauðsynlegt var að þekkja í viðskiptum við erlenda kaupmenn. Arithmetica er svo sneydd tilvísun til Íslands og íslensks samfélags að hún hlýtur að vera sniðin eftir erlendri fyrirmynd.

Eitt merkasta íslenska reikningsbókarhandritið er frá 18. öld og hefur það titilinn <cite>Arithmetica — það er reikningslist</cite>. Það ber vott um áhrif frá ýmsum ritum, þeirra á meðal kennslubókum í reikningi frá svæðum mótmælenda á 16. og 17. öld.

Eitt merkasta íslenska reikningsbókarhandritið er frá 18. öld og hefur það titilinn Arithmetica — það er reikningslist. Það ber vott um áhrif frá ýmsum ritum, þeirra á meðal kennslubókum í reikningi frá svæðum mótmælenda á 16. og 17. öld.

Dæmin í Arithmetica fjalla um evrópskt efni, sviðið er erlent og söguheimurinn menntamanna. Vitnað er í evrópskan menningararf, meðal annars Frumþætti (gr. Στοιχεῖα Stoicheia; lat. Elementum, e. Elements) Evklíðs: 1. bók, 47. kafla, um reglu Pýþagórasar, og 7. bók, skilgreiningu 2, um talnahugtakið. Enn fremur eru nefndar almennu staðreyndirnar úr 1. bók þótt ekki sé vitnað beint í Frumþætti. Höfundur vitnar einnig til Arkimedesar og sandkornatölu hans og raunar einnig til Aristótelesar um öfuga þríliðu.[1]

Ekki er vitað hver tók efni handritsins saman á íslensku en tveir menn koma einkum til greina, þeir Jón Árnason (1665–1743) Skálholtsbiskup og Magnús Arason Thorkelin (d. 1728) sjóliðsforingi. Hver sem höfundur Arithmetica hefur verið er ljóst að hann var vel að sér í reikningslist og kunnugur erlendum bókum um það efni. Líklegast er að Arithmetica hafi verið samin með hliðsjón af erlendu riti, til dæmis þýskri bók sem byggð var ritum Sigismund Suevusar[2] (1526–1596) eða Georg Meichsners.[3]

Tilvísanir:
  1. ^ ÍB 217 4to, bls. 121 (Arithmetica — það er reikningslist).
  2. ^ Suevus samdi kennslubók í reikningi á þýsku. Stuttur titill hennar er Arithmetica Historica. Bókin kom út árið 1539.
  3. ^ Bók Meichsner kom út árið 1625 og stuttur titill hennar er einnig Arithmetica Historica.

Heimild og myndir:
  • [Evklíð], The Thirteen Books of Euclid’s Elements. I–III. Útg. Thomas L. Heath. Þýtt eftir texta Heibergs. 2. útg. endurskoðuð með viðbótum (New York: Dover Publications 1956).
  • ÍB 217 4to. Arithmetica — það er reikningslist (1721, skr. c. 1750).
  • Mynd í svari og yfirlitsmynd: ÍB 217 4to - Handrit.is. (Sótt 29.05.2026).
...