Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.
Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar
um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að
svara öllum spurningum.
Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að
svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki
nægileg deili á sér.
Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.
Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!
Jöklar í heiminum eru á miklu undanhaldi. Þeir rýrna og þar með breytist þyngd þeirra, bráðnun jökulíss veldur því að massi flyst frá jöklum sem vatn og rennur til sjávar. Þegar það gerist má búast við að landhæð breytist. Meginbreytingin er að land rís þar sem jökulfargið þrýstir minna á jarðskorpuna, mest undir jöklum sem rýrna og næst þeim, en áhrifanna gætir einnig langt frá jökuljaðri. Þetta eru kallaðar flotjafnvægishreyfingar jarðskorpunnar.
Ystu jarðlögin á plánetunni okkar eru köld og stinn og kallast stinnhvolf, en þar undir er linhvolf með jarðlögum sem eru deigari og geta hreyfst líkt og seigfjaðrandi efni sem verður fyrir álagi.[1] Flotjafnvægishreyfingar jarðskorpunnar eru enn í gangi víða, á svæðum þar sem seigja jarðar er mjög mikil, um 10.000 árum eftir að ísaldarjöklarnir hurfu af jörðinni. Þannig rís til dæmis land í Skandinavíu um allt að 10 mm/ári enn þann dag í dag vegna fargs ísaldarjökuls sem hvarf af því svæði fyrir 10.000 árum.
Á Íslandi er víðfeðmt landris í gangi sem nær yfir stóran hluta landsins, mest á miðhálendinu þar sem það er um 30-40 mm/ári. Hérlendis er það talið stafa af rýrnun jökla síðan 1890,[2] en að svörun jarðar við hvarfi ísaldarjökulsins á Íslandi á sínum tíma hafi hins vegar lokið fyrir um 9.000 árum. Þetta stafar af því að seigja jarðar undir Íslandi er miklu lægri en víðast hvar vegna heits efnis í jarðmöttlinum undir landinu. Ef Vatnajökull myndi allur hverfa er talið að land undir honum myndi rísa um nálægt 100 m þar sem mest er, á um 1.000 ára tímabili.[3]
Mælt landris á Grænlandi er mest um 12-17 mm/ári og á það sér stað á afmörkuðum svæðum þar sem skriðjöklar hopa hratt og undirliggjandi efni í jarðmöttlinum er talið heitara, vegna þess að slóð íslenska heita reitsins liggur undir Grænlandi. Mynd tekin 2020 úr gervitunglinu Copernicus Sentinel-2. Á myndinni sést Leverett-jökullinn á Grænlandi.
Á Grænlandi eru flotjafnvægishreyfingar í gangi bæði vegna minnkunar ísaldarjökulsins sem lá yfir Grænlandi og eins vegna þess að Grænlandsjökull hefur farið minnkandi á síðustu áratugum og árhundruðum. Bæði þessi ferli valda landrisi í dag á Grænlandi. Mælt landris er mest um 12-17 mm/ári og á það sér stað á afmörkuðum svæðum á Grænlandi þar sem skriðjöklar hopa hratt og undirliggjandi efni í jarðmöttlinum er talið heitara, vegna þess að slóð íslenska heita reitsins liggur undir Grænlandi.[4]
Meðalþykkt Grænlandsjökuls er um 1500-2000 m[5]), og eðlismassi jökulíss er um 920 kg/m3. Þetta svarar til þrýstings sem jafngildir um 400-600 m af jarðlögum með eðlismassa 3300 kg/m3. Ef allur Grænlandsjökull hyrfi má ætla að land rísi sem þessu nemur undir miðjum jöklinum til að flotjafnvægi náist. Risið færi minnkandi með fjarlægð frá miðju jökulsins vegna þess að þykkt hans minnkar til jaðranna. Vegna áhrifa stinnhvolfsins myndi landrisið ná langt út fyrir jökuljaðarinnn. Þetta myndi gerast á yfir 10.000 ára tímabili. Rishraðinn gæti orðið um nokkrir cm/ári við jökuljaðarinn, hærri fyrst en svo sílækkandi. Hraði svörunar stjórnast af seigju jarðlaga undir jöklinum í heild og lækkar svo með tíma frá því að jökulfargið minnkaði.
Kort sem sýnir þykkt ísbreiðunnar á Grænlandi. Meðalþykkt Grænlandsjökuls er um 1500-2000 m, og eðlismassi jökulíss er um 920 kg/m3. Þetta svarar til þrýstings sem jafngildir um 400-600 m af jarðlögum með eðlismassa 3300 kg/m3.
Freysteinn Sigmundsson. 1990. Seigja jarðar undir Íslandi; samanburður líkanreikninga við jarðfræðileg gögn, MS-ritgerð, Háskóli Íslands. Háskólaútgáfan.
Freysteinn Sigmundsson, Sigurður Steinþórsson og Páll Einarsson. 2013. Ísland og innri gerð jarðar, Í: Náttúruvá á Íslandi. Háskólaútgáfan, bls. 45-51.
Maaike F. M. Weerdesteijn og Clinton P. Conrad. 2024. Recent ice melt above a mantle plume track is accelerating the uplift of Southeast Greenland, Communications Earth & Environment, 5:791. https://doi.org/10.1038/s43247-024-01968-6
Vincent Drouin og Freysteinn Sigmundsson. 2019. Countrywide Observations of Plate Spreading and Glacial Isostatic Adjustment in Iceland Inferred by Sentinel-1 Radar Interferometry, 2015–2018. Geophysical Research Letters, 46, 8046–8055. https://doi.org/10.1029/2019GL082629
Upprunlega spurningin var í nokkrum liðum og hljóðaði svona: 1. Getum við séð land rísa við Grænland þegar Grænlandsjökull hopar eins og jöklar á Íslandi hafa gert. Eins og t.d. landris við Höfn í Hornafirði sem er í kringum 11-15 mm á ári vegna þess að Vatnajökull er að hopa. 2. Ef svo er, hversu langt ná áhrifin? Ná þau til Íslands og kannski jafn vel lengra? 3. Er þetta eitthvað sem við ættum að hafa í huga við hönnun nýrra hafna án Íslandi?
Freysteinn Sigmundsson og Páll Einarsson. „Hversu mikið mun land rísa við Grænland ef jökullinn þar bráðnar?“ Vísindavefurinn, 22. apríl 2026, sótt 24. apríl 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88401.
Freysteinn Sigmundsson og Páll Einarsson. (2026, 22. apríl). Hversu mikið mun land rísa við Grænland ef jökullinn þar bráðnar? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88401
Freysteinn Sigmundsson og Páll Einarsson. „Hversu mikið mun land rísa við Grænland ef jökullinn þar bráðnar?“ Vísindavefurinn. 22. apr. 2026. Vefsíða. 24. apr. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88401>.
Sólin
Rís 05:24 • sest 21:30
Tunglið
Rís 10:45 • Sest 05:29
Flóð
Árdegis: 12:19 • Síðdegis: 24:55
Fjara
Árdegis: 06:05 • Síðdegis: 18:24
