Sólin Sólin Rís 05:52 • sest 21:05 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 21:01 • Sest 02:45 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 05:34 • Síðdegis: 17:50 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 11:39 • Síðdegis: 24:07 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 05:52 • sest 21:05 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 21:01 • Sest 02:45 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 05:34 • Síðdegis: 17:50 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 11:39 • Síðdegis: 24:07 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Lífvísindi: dýrafræði Hvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi?

Flokkun:

26.8.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Lífvísindi: dýrafræði

Hvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi?

Jón Már Halldórsson

Upprunalega spurningin var

Hvað er íslenska heitið yfir Coelodonta antiquitatis?

Coelodonta antiquitatis hefur verið kallaður loðnashyrningur á íslensku (e. woolly rhinoceros). Um er að ræða nashyrningategund sem var uppi á síðasta jökulskeiði og dó út fyrir 12.000-14.000 árum, mögulega aðeins seinna.

Loðnashyrningurinn var stórvaxin skepna sem gat orðið um eða yfir 2 tonn að þyngd og nálgaðist stærð hvíta nashyrningsins (Ceratotherium simum) sem er stærsta núlifandi nashyrningstegundin. Hann hafði tvö horn, það fremra var langt, flatt og aftursveigt (það stærsta sem fundist hefur mældist rúmir 160 cm eftir fremri sveigjunni) en aftara hornið mun minna. Nánasti núlifandi ættingi loðnashyrningsins er súmötrunashyrningurinn (Dicerorhinus sumatrensis) sem lifir á eyjunum Súmötru og Borneó.

Leifar loðnashyrnings á Náttúrgripasafninu í London (Natural History Museum).

Leifar loðnashyrnings á Náttúrgripasafninu í London (Natural History Museum).

Heimkynni loðnashyrningsins voru steppur Norður- og Mið-Evrasíu og náðu yfir mjög stórt svæði. Leifar hans hafa fundist allt frá Bretlandseyjum og Íberíuskaga í vestri, austur eftir Rússlandi og allt að austasta hluta Síberíu, í Mongólíu og norðurhluta Kína. Algengustu leifarnar eru tennur, bein, höfuðkúpur og horn en í sífrera Síberíu hafa fundist nær heil frosin hræ með húð, feldi og mjúkvefjum. Þess utan hafa fundist hellamyndir frá fornsteinöld sem sýna loðnashyrninga, fyrst og fremst í Frakklandi en einnig á Spáni, Rúmeníu og Rússlandi.

Frosnar leifar sýna að fullorðin dýr voru dökkbrún að lit en yngri dýrin voru ljósari. Eins og nafnið gefur til kynna höfðu loðnashyrningar þykkan ullarfeld sem samanstóð af síðum toghárum og þykkum þelhárum þar undir. Undir húðinni var þykkt fitulag. Þessi aðlögun að köldu loftslagi gerði þeim kleift að lifa yfir vetrartímann á ísköldum mammútasteppum Evrasíu, en talið er að þar hafi að jafnaði verið um 20 til 30 stiga frost yfir vetrartímann eða áþekkt því hitastigi sem nú ríkir á túndrusvæðum Mið- og Austur-Síberíu.

Einn frægasti fundarstaður hellamynda frá fornsteinöld er Chauvet-hellirinn í Frakklandi. Þar er meðal annars að finna mynd af loðnashyrningi.

Einn frægasti fundarstaður hellamynda frá fornsteinöld er Chauvet-hellirinn í Frakklandi. Þar er meðal annars að finna mynd af loðnashyrningi.

Eðlilega komu leifar loðnashyrninga fólki spánskt fyrir sjónir fyrr á tímum áður en vísindamenn gátu útskýrt og túlkað hvað þarna var á ferðinni. Meðal annars töldu frumbyggjar í Síberíu að hornin sem fundust víða í sífreranum væru klær af risafugli. Á 14. öld fannst hauskúpa af loðnashyrningi í Klagenfurt í Austurríki og taldi fólk hana hafa tilheyrt dreka. Á 16. öld varð þessi höfuðkúpa fyrirmynd drekahöfuðs sem er hluti af gosbrunni í bænum.

Málin fóru smám saman að skýrast þegar fram liðu stundir. Á 18. öld fór breski náttúrufræðingurinn Peter Simons Pallas í rannsóknarferð til Síberíu og fann þar bein nashyrningsins og nefndi hann Rhinoceros lenensis, það er þetta var nashyrningur af sömu ættkvísl og nashyrningar nútímans og kenndur við stórfljótið Lena. Það var svo 1831 sem þýski jarðfræðingurinn Heinrick Georg Bronn flokkaði tegundina í nýja ættkvísl, Coelodonta. Það gerði hann út frá frávikum í tanngerð loðnashyrninga frá tanngerð nashyrninga nútímans.

Heimildir, frekari fróðleikur og myndir:

Höfundur

Jón Már Halldórsson

Jón Már Halldórsson

líffræðingur

Útgáfudagur

26.8.2026

Spyrjandi

Kári Hrafn Ágústsson

Efnisorð

Tilvísun

Jón Már Halldórsson. „Hvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi?“ Vísindavefurinn, 26. ágúst 2026, sótt 26. ágúst 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88511.

Jón Már Halldórsson. (2026, 26. ágúst). Hvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88511

Jón Már Halldórsson. „Hvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi?“ Vísindavefurinn. 26. ágú. 2026. Vefsíða. 26. ágú. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88511>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi?
Upprunalega spurningin var

Hvað er íslenska heitið yfir Coelodonta antiquitatis?

Coelodonta antiquitatis hefur verið kallaður loðnashyrningur á íslensku (e. woolly rhinoceros). Um er að ræða nashyrningategund sem var uppi á síðasta jökulskeiði og dó út fyrir 12.000-14.000 árum, mögulega aðeins seinna.

Loðnashyrningurinn var stórvaxin skepna sem gat orðið um eða yfir 2 tonn að þyngd og nálgaðist stærð hvíta nashyrningsins (Ceratotherium simum) sem er stærsta núlifandi nashyrningstegundin. Hann hafði tvö horn, það fremra var langt, flatt og aftursveigt (það stærsta sem fundist hefur mældist rúmir 160 cm eftir fremri sveigjunni) en aftara hornið mun minna. Nánasti núlifandi ættingi loðnashyrningsins er súmötrunashyrningurinn (Dicerorhinus sumatrensis) sem lifir á eyjunum Súmötru og Borneó.

Leifar loðnashyrnings á Náttúrgripasafninu í London (Natural History Museum).

Leifar loðnashyrnings á Náttúrgripasafninu í London (Natural History Museum).

Heimkynni loðnashyrningsins voru steppur Norður- og Mið-Evrasíu og náðu yfir mjög stórt svæði. Leifar hans hafa fundist allt frá Bretlandseyjum og Íberíuskaga í vestri, austur eftir Rússlandi og allt að austasta hluta Síberíu, í Mongólíu og norðurhluta Kína. Algengustu leifarnar eru tennur, bein, höfuðkúpur og horn en í sífrera Síberíu hafa fundist nær heil frosin hræ með húð, feldi og mjúkvefjum. Þess utan hafa fundist hellamyndir frá fornsteinöld sem sýna loðnashyrninga, fyrst og fremst í Frakklandi en einnig á Spáni, Rúmeníu og Rússlandi.

Frosnar leifar sýna að fullorðin dýr voru dökkbrún að lit en yngri dýrin voru ljósari. Eins og nafnið gefur til kynna höfðu loðnashyrningar þykkan ullarfeld sem samanstóð af síðum toghárum og þykkum þelhárum þar undir. Undir húðinni var þykkt fitulag. Þessi aðlögun að köldu loftslagi gerði þeim kleift að lifa yfir vetrartímann á ísköldum mammútasteppum Evrasíu, en talið er að þar hafi að jafnaði verið um 20 til 30 stiga frost yfir vetrartímann eða áþekkt því hitastigi sem nú ríkir á túndrusvæðum Mið- og Austur-Síberíu.

Einn frægasti fundarstaður hellamynda frá fornsteinöld er Chauvet-hellirinn í Frakklandi. Þar er meðal annars að finna mynd af loðnashyrningi.

Einn frægasti fundarstaður hellamynda frá fornsteinöld er Chauvet-hellirinn í Frakklandi. Þar er meðal annars að finna mynd af loðnashyrningi.

Eðlilega komu leifar loðnashyrninga fólki spánskt fyrir sjónir fyrr á tímum áður en vísindamenn gátu útskýrt og túlkað hvað þarna var á ferðinni. Meðal annars töldu frumbyggjar í Síberíu að hornin sem fundust víða í sífreranum væru klær af risafugli. Á 14. öld fannst hauskúpa af loðnashyrningi í Klagenfurt í Austurríki og taldi fólk hana hafa tilheyrt dreka. Á 16. öld varð þessi höfuðkúpa fyrirmynd drekahöfuðs sem er hluti af gosbrunni í bænum.

Málin fóru smám saman að skýrast þegar fram liðu stundir. Á 18. öld fór breski náttúrufræðingurinn Peter Simons Pallas í rannsóknarferð til Síberíu og fann þar bein nashyrningsins og nefndi hann Rhinoceros lenensis, það er þetta var nashyrningur af sömu ættkvísl og nashyrningar nútímans og kenndur við stórfljótið Lena. Það var svo 1831 sem þýski jarðfræðingurinn Heinrick Georg Bronn flokkaði tegundina í nýja ættkvísl, Coelodonta. Það gerði hann út frá frávikum í tanngerð loðnashyrninga frá tanngerð nashyrninga nútímans.

Heimildir, frekari fróðleikur og myndir:...