Sólin Sólin Rís 03:57 • sest 22:54 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 08:55 • Síðdegis: 21:18 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 02:46 • Síðdegis: 14:56 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 03:57 • sest 22:54 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 08:55 • Síðdegis: 21:18 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 02:46 • Síðdegis: 14:56 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Hugvísindi Málvísindi: íslensk Hvenær og af hverju breyttist ritháttur á „byskup“ í „biskup“?

Flokkun:

20.5.2026
Hugvísindi Málvísindi: íslensk

Hvenær og af hverju breyttist ritháttur á „byskup“ í „biskup“?

Guðrún Kvaran

Í Íslenskri orðsifjabók Ásgeirs Blöndals Magnússonar (1989:57) er rakinn skyldleiki við önnur germönsk mál: færeyska biskupur, biskoppur, nýnorska bisp, sænska og danska biskop. Orðið er tökuorð úr fornensku biscop, bisceop, ættað úr latínu episcopus sem aftur tók orðið úr grísku epískopos.

Þarna er ekkert sem styður rithátt með -y- en allgömul dæmi eru um hann í íslensku. Í Íslendingabók Ara fróða, sem til er í handriti frá 17. öld, stendur til dæmis: (ÍF I:3)
Íslendingabók gørða ek fyrst byskupum órum, Þorláki og Katli, ok sýndak bæði þeim ok Sæmundi presti.

Í rimálssafni Orðabókar Háskólans eru tvö dæmi rituð með -y- úr þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá 1542. Önnur dæmi úr öðrum ritum eru rituð með -i-.

Í Íslenzkum rjettritunarreglum Halldórs Kr. Friðrikssonar frá 1859 fann ég hvergi orðið biskup. Í orðabók Sigfúsar Blöndal er flettiorðið bæði gefið með -i- og -y-.

Íslensk málnefnd gaf út Stafsetningarorðabókina 2006 og er biskup flettiorð með -i- án athugasemda. Á vef Stofnunar Árna Magnússonar í íslensum fræðum er að finna þennan texta: „Íslensk stafsetningarorðabók (áður Stafsetningarorðabókin) er opinber réttritunarorðabók um íslensku. Hlutverk hennar er að leiðbeina um rithátt og beygingar í samræmi við hefðbundin viðhorf um vandað ritmál. Hún er byggð á ritreglum Íslenskrar málnefndar (sjá auglýsingar mennta- og menningarmálaráðherra nr. 695/2016 og nr. 800/2018).“

Ég hef ekki fundið tilskipun um að leggja niður rithátt með -y- og mér er kunnugt um að ýmsir halda í hann en samkvæmt gildandi ritreglum er biskup hið viðurkennda.

Heimildir:
  • Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Reykjavík, Orðabók Háskólans. https://ordsifjabok.arnastofnun.is
  • Halldór Kr. Friðriksson. 1859. Íslenzkar rjettritunarreglur. Reykjavík, Hið íslenzka bókmenntafélag.
  • ÍF = Íslendingabók Landnámabók. 1968. Jakob Benediktsson gaf út. Íslenzk fornrit I. bindi. Reykjavík, Hið íslenzka fornritafélag.
  • Ritmálssafn Orðabókar Háskólans. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. http://ritmalssafn.arnastofnun.is
  • Sigfús Blöndal. 1920–1924. Íslensk-dönsk orðabók. Reykjavík.
  • Stafsetningarorðabókin. 2006. Ritstjóri Dóra Hafsteinsdóttir. Reykjavík, Íslensk málnefnd, JPV útgáfa. https://stafsetning.arnastofnun.is
  • Fr Lawrence Lew. Saint Augustine ordained a Bishop. Flickr. Birt undir CC BY-NC-ND 2.0 leyfi. https://flickr.com/photos/paullew/43412161095

Höfundur

Guðrún Kvaran

Guðrún Kvaran

prófessor

Útgáfudagur

20.5.2026

Spyrjandi

Sveinbjörn Egilson

Efnisorð

Tilvísun

Guðrún Kvaran. „Hvenær og af hverju breyttist ritháttur á „byskup“ í „biskup“?“ Vísindavefurinn, 20. maí 2026, sótt 20. maí 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88514.

Guðrún Kvaran. (2026, 20. maí). Hvenær og af hverju breyttist ritháttur á „byskup“ í „biskup“? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88514

Guðrún Kvaran. „Hvenær og af hverju breyttist ritháttur á „byskup“ í „biskup“?“ Vísindavefurinn. 20. maí. 2026. Vefsíða. 20. maí. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88514>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvenær og af hverju breyttist ritháttur á „byskup“ í „biskup“?
Í Íslenskri orðsifjabók Ásgeirs Blöndals Magnússonar (1989:57) er rakinn skyldleiki við önnur germönsk mál: færeyska biskupur, biskoppur, nýnorska bisp, sænska og danska biskop. Orðið er tökuorð úr fornensku biscop, bisceop, ættað úr latínu episcopus sem aftur tók orðið úr grísku epískopos.

Þarna er ekkert sem styður rithátt með -y- en allgömul dæmi eru um hann í íslensku. Í Íslendingabók Ara fróða, sem til er í handriti frá 17. öld, stendur til dæmis: (ÍF I:3)
Íslendingabók gørða ek fyrst byskupum órum, Þorláki og Katli, ok sýndak bæði þeim ok Sæmundi presti.

Í rimálssafni Orðabókar Háskólans eru tvö dæmi rituð með -y- úr þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá 1542. Önnur dæmi úr öðrum ritum eru rituð með -i-.

Í Íslenzkum rjettritunarreglum Halldórs Kr. Friðrikssonar frá 1859 fann ég hvergi orðið biskup. Í orðabók Sigfúsar Blöndal er flettiorðið bæði gefið með -i- og -y-.

Íslensk málnefnd gaf út Stafsetningarorðabókina 2006 og er biskup flettiorð með -i- án athugasemda. Á vef Stofnunar Árna Magnússonar í íslensum fræðum er að finna þennan texta: „Íslensk stafsetningarorðabók (áður Stafsetningarorðabókin) er opinber réttritunarorðabók um íslensku. Hlutverk hennar er að leiðbeina um rithátt og beygingar í samræmi við hefðbundin viðhorf um vandað ritmál. Hún er byggð á ritreglum Íslenskrar málnefndar (sjá auglýsingar mennta- og menningarmálaráðherra nr. 695/2016 og nr. 800/2018).“

Ég hef ekki fundið tilskipun um að leggja niður rithátt með -y- og mér er kunnugt um að ýmsir halda í hann en samkvæmt gildandi ritreglum er biskup hið viðurkennda.

Heimildir:
  • Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Reykjavík, Orðabók Háskólans. https://ordsifjabok.arnastofnun.is
  • Halldór Kr. Friðriksson. 1859. Íslenzkar rjettritunarreglur. Reykjavík, Hið íslenzka bókmenntafélag.
  • ÍF = Íslendingabók Landnámabók. 1968. Jakob Benediktsson gaf út. Íslenzk fornrit I. bindi. Reykjavík, Hið íslenzka fornritafélag.
  • Ritmálssafn Orðabókar Háskólans. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. http://ritmalssafn.arnastofnun.is
  • Sigfús Blöndal. 1920–1924. Íslensk-dönsk orðabók. Reykjavík.
  • Stafsetningarorðabókin. 2006. Ritstjóri Dóra Hafsteinsdóttir. Reykjavík, Íslensk málnefnd, JPV útgáfa. https://stafsetning.arnastofnun.is
  • Fr Lawrence Lew. Saint Augustine ordained a Bishop. Flickr. Birt undir CC BY-NC-ND 2.0 leyfi. https://flickr.com/photos/paullew/43412161095
...