Kemur krían fyrr og fyrr til landsins?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Kemur krían fyrr og fyrr til landsins?
Stutta svarið er já, svo sannarlega, þegar til lengri tíma er litið. Svo skemmtilega vill til að einmitt þessi spurning hefur verið til umræðu í tæpa öld. Þannig segir í Morgunblaðinu 11. maí 1933, bls. 3, og tekið er mið af Reykjavík:

Krían er komin! Hún sást hjer í fyrrakvöld (9. maí) og í gærmorgun voru margar kríur á ytri höfninni, austan hafnargarðsins. Er krían nú snemma á ferð og hefir notað lokarumbuna til þess að skila sjer áfram eins og hennar er venja. Á síðastl. 60 árum mun krían aldrei hafa komið fyrri en 8. maí. Er nú hólminn í Tjörninni tilbúinn til að taka á móti henni, og er það vel, að bæjarbúar hlynni að slíkum aufúsugesti sem hún jafnan er þeim, ekki síst börnum og unglingum, sem nú á síðari árum virðast vera farnir að venjast því að umgangast fugla og önnur dýr og sýna þeim nærgætni og vinsemd.

Ekki segir höfundur hvaðan upplýsingar um komutíma eru komnar, sem samkvæmt orðalagi náðu aftur til ársins 1873, en ekki er vert að véfengja orð hans. Því miður getur hann þess ekki heldur hvenær krían kom venjulega eða oftast. Þjóðsagan sagði 14. maí og við það má miða hér. Til eru gögn um komu farfugla að Suðurlandi frá síðustu árum 18. aldar og fyrstu áratugum 19. aldar, því Sveinn Pálsson héraðslæknir merkti í veðurdagbókum sínum við helstu fugla flest árin. Hann bjó fyrst í Kotmúla í Fljótshlíð og sá kríuna þar síðast 17. maí 1809, en fluttist fáum vikum síðar að Vík í Mýrdal. Hann nefndi ekki kríu árið eftir en sá hana 20. maí 1811. Hennar er getið 23 sinnum í dagbókum hans árin 1798–1833 og sást hún fyrst 12. maí og síðast 14. júní. Meðaltal reiknast 23. maí (sjá um þessi gögn og útreikninga í pistli sama höfundar á Vísindavef um komutíma lóunnar).

Í blöðum er komutíma kríunnar fyrst getið 30. maí 1918 og þá var hún „komin fyrir nokkrum dögum“.^[1] Átta árum síðar sást til hennar á Reykjavíkurtjörn 15. maí.^[2] Þetta rímar nokkurn veginn við skráningu Sveins. Árið 1934 gerðist það hins vegar að krían bætti fyrra met um viku með því að láta til sín heyra 1. maí: „Krían er komin. Til hennar sást upp á Elliðavatnsengjum í gær. Er hún óvenjulega snemma á ferðinni að þessu sinni“.^[3] Vitað er að lóan sló öll fyrri met þegar hún birtist 23. mars 1922 og þeim komutíma hefur hún hefur haldið nokkurn veginn síðan. Krían hefur verið órólegri, ef svo má að orði komast, og vafalaust tengist það þeirri ógurlegu vegalengd sem hún flýgur af suðurhveli jarðar á sex vikum eða gott betur.^[4] Næstu árin tók hún sér stöðu dagana 11. til 13. maí, tíu dögum fyrr en á dögum Sveins Pálssonar, eins og sést í meðfylgjandi lista sem byggir á leit á tímaritavef Landsbókasafns-Háskólabókasafns:^[5]

• 1935: 13. maí
• 1937: 11. maí
• 1940: 12. maí
• 1946: 12. maí
• 1947: 12. maí
• 1948: 13. maí

Árið 1949 sást til kríunnar í Reykjavík 9. maí og árið eftir þremur dögum fyrr. Árið 1954 bar svo við að Jón Hjartarson sjómaður sá til fuglsins nærri Svalbarðseyri í Eyjafirði 27. apríl. Það varð tíðindamanni Dags tilefni hugleiðingar: „Ber þetta alveg upp á sama tíma og í fyrra, en þá sást krían hér nyrðra einmitt 27. apríl. Oft er talað um að krían komi 14. maí, en hún er ævinlega mun fyrr á ferð, eða svo hefur a.m.k. verið hin seinni ár“.^[6] Syðra hafði hún fyrst sést 10. maí 1954 ef marka má forsíðufrétt í Tímanum daginn eftir:

Frá Þorlákshöfn var blaðinu símað í gær, að kríuhópar hefðu sézt fljúga þar yfir, svo að óhætt er að kveða upp þann úrskurð, að krían sé komin. Virðist hún vera heldur með fyrra móti á ferðinni eins og rétt er af henni á svona góðu vori, en skráður komudagur hennar er annars 14. maí eins og menn vita. Þá mun krían einnnig hafa sézt í Tjarnarhólmanum í Reykjavík í gærkvöldi.

Þarna var koma kríunnar orðið árvisst fréttaefni og hún varð líka reglulegur innblástur að kveðskap, jafnvel í pólitísku samhengi eins og í kosningaljóði sem birtist í Þjóðviljanum 24. júní 1956, bls. 2 (hér tvö vers af ellefu):

Krían er komin í hólmann.
Og kosningar fara í hönd.
Haftsárir hægri kratar
með harmkvælum varpa önd.

Já, krían er komin í hólmann.
Og kosningar hefjast senn.
Dólgslega stíga dansinn
þeir dollaratrúarmenn.

Árið 1959 var kría enn í tjarnarhólmanum 10. maí.^[7] Árið eftir sáust fjórar eða fimm á flugi í Skerjafirði 6. maí og þrjár yfir Lambhúsasundi nærri Akranesi: „Höfðu þær verið þreyttar að sjá eftir langflugið yfir hafið, en voru þegar farnar að stinga sér eftir æti.“ Morgunblaðið notaði tækifærið til að upplýsa lesendur um að krían færi „allt suður í Suður Íshaf“ og væri sjófugl að mestu utan varptímans. Miðað við venjubundinn komutíma 10.–14. maí kæmi hún „heldur í fyrra lagi í vor“ og Finnur Guðmundsson fuglafræðingur lét hafa eftir sér „að krían væri engan veginn eins nákvæm og menn hefðu viljað í veðri vaka“.^[8] Það voru svo sem orð að sönnu en næstu árin hélt fuglinn engu að síður fyrri háttum:

• 1964: 14. maí
• 1965: 12. maí
• 1968: 14. maí
• 1969: 16. maí
• 1970: 14. maí
• 1971: 10. maí
• 1976: 17. maí

Árið 1977 kom hún aftur á móti 9. maí og degi fyrr tveimur árum síðar. Þá sá Morgunblaðið ástæðu til að tala við Ævar Petersen fuglafræðing sem útskýrði lifnaðarhætti kríunnar með glæsibrag og fullyrti að það væru „bara kerlingabækur að hún komi ekki fyrr en 14. maí“, heldur sæjust fyrstu fuglarnir að jafnaði 2. til 4. maí: „og mér hefur verið sagt að hún hafi sést austur á Hornafirði nú í byrjun mánaðarins“.^[9] Árið 1983 kom krían svo seint sem 16. maí en 7. maí 1985 og 6. maí 1988. Þá birti Morgunblaðið mynd af tveimur kríum við Reykjavíkurtjörn og jók þessu við: „Fyrir nokkrum dögum sást krían fyrst á Suðausturlandi“ (7. maí 1988, bls. 68).

Í þeim ummælum og viðbót Ævars birtist aðferðafræðilegur vandi sem ekki er auðvelt að eiga við, því fram að þessu hafði í fréttaflutningi verið tekið mið af höfuðborginni. Vitað er fyrir víst að árin 1988 og 1989 sást kría fyrst á Höfn í Hornafirði 26. apríl),^[10] en þremur dögum fyrr árið 1991).^[11] Komutími hennar til Reykjavíkur var 6. maí 1988 eða tíu dögum eftir að hún sást á Höfn. Hin árin tvö er einungis sá staður nefndur. Morgunblaðið lét þess svo getið 4. maí 1994 að krían hefði sést „hér og þar síðustu daga og hefur hún haldið áætlun eins og fyrri daginn, en jafnan sjást fyrstu kríurnar strax upp úr mánaðamótum apríl og maí“ (bls. 51). Heldur er þetta ónákvæmt og ekki var borið við að líta í blaðið síðustu árin, en af þessum dagsetningum má líklega ráða að um eða eftir 1990 hafi meðalkomutími kríunnar færst fram í byrjun maí eða svo sem viku miðað við miðja öldina og þrjár vikur miðað við fyrri helming 19. aldar.

Eftir þetta varð koma kríunnar til Hafnar í Hornafirði að viðmiði í fjölmiðlum og gleðin mest þegar hún átti að hafa komið fyrr en venja var. Hún birtist 27. apríl 2000 og haft er eftir Birni G. Arnarsyni: „Hún hefur hins vegar verið fyrr og fyrr á ferðinni undanfarin ár“.^[12] Árið eftir kom hún 20. apríl 2001 og þá sagði Björn: „Þetta væri óvenju snemmt en áður hefði hún sést 23. apríl svo vitað væri með vissu“.^[13] Árin 2002 og 2005 sást hún á Höfn 21. apríl.^[14] Þetta var samt engin bylting og miklu frekar svæðamunur, því árið 2003 hafði krían fyrst sést á Seltjarnarnesi 6. maí eða „um svipað leyti og undanfarin ár“.^[15] Kristinn Haukur Skarphéðinsson fuglafræðingur lýsti stöðu mála á þá leið vorið 2004 að fyrstu kríurnar sæjust yfirleitt um 25. apríl en megnið af hópnum kæmi fyrstu dagana í maí: „Það var nú ansi lífseig sú þjóðsaga að krían kæmi ávallt í tjarnarhólmann 14. maí, en það er bara ekki satt. Hún kemur yfirleitt miklu fyrr“.^[16] Vert er að halda því til haga að haldinn var sérstakur kríudagur við Reykjavíkurtjörn 15. maí 2004 með ávarpi borgarstjóra og ljóðalestri.^[17]

Kría sást í Höfn 26. apríl 2012 og Jóhann Óli Hilmarsson fuglafræðingur útskýrði að „fyrstu kríurnar sjáist vanalega um þetta leyti, þær séu þó örlítið seinna á ferðinni nú en verið hefur undanfarin ár“.^[18] Ekki munaði nú miklu og fjórum árum síðar bar komutímann upp á 20. apríl. Þá hafði Morgunblaðið eftir Yann Kolbeinssyni náttúrufræðingi að meðalkomutími árin 1998–2013 væri 22. apríl.^[19] Vafalaust tók hann mið af Suðausturlandi á meðan nokkur tími gat liðið þangað til krían sýndi sig á suðvesturhorninu. Árið 2023 birtist hún á Garðskaga 2. maí og Víkurfréttir tóku sögulega á málinu: „Krían virðist því nokkuð fyrr á ferðinni á Garðskaga nú en undanfarin ár en krían hefur verið að láta sjá sig á þeim slóðum um 10. maí.“ Tveimur árum síðar eftir mætti hún á staðinn 4. maí.^[20]

Þetta er svo sem ekki ólíkt því sem tíðkast hefur síðustu hundrað árin, en nú gæti verið tíðinda að vænta. Vorið 2026 sáust fyrstu kríurnar 8. apríl og það á Eyrarbakka, Stokkseyri og Grindavík – heilum mánuði fyrr en árið 1933. Aðspurður enn eina ferðina benti Jóhann Óli Hilmarsson réttilega á að þær hefðu aldrei komið svo snemma: „Þetta er met.“ Hann nefnir 19. apríl sem fyrsta komudag til þessa en tilgreinir ekki ártal.^[21] Þá er bara að bíða næsta árs til að vita hvort framhald verður á og næstu tíu ára eða lengur til að geta metið hvort hér sé á ferðinni raunveruleg breyting á ferðavenjum kríunnar eða einskær tilviljun út af vindafari á Atlantshafi vorið 2026. Tilvísanir:

1. ^ Morgunblaðið 30. maí 1918, bls. 3.
2. ^ Vísir 17. maí 1926, bls. 3.
3. ^ Morgunblaðið 2. maí 1934, bls. 6
4. ^ Tómas Grétar Gunnarsson, „Hlýnun flýtir varpi farfugla“; Jón Már Halldórsson. „Hvað er krían lengi að fljúga frá Íslandi til Suðurskautslandsins?“
5. ^ timarit.is
6. ^ Dagur 30. apríl 1955, bls. 1.
7. ^ Morgunblaðið 14. maí 1959, bls. 6.
8. ^ Morgunblaðið 7. maí 1960, bls. 1.
9. ^ Morgunblaðið 8. maí 1979, bls. 3.
10. ^ Þjóðviljinn 29. apríl 1989, bls. 12
11. ^ Morgunblaðið 24. apríl 1991, bls. 2.
12. ^ Morgunblaðið 28. apríl 2000, bls. 84.
13. ^ Morgunblaðið 21. apríl 2001, bls. 88.
14. ^ Morgunblaðið 24. apríl 2002, bls. 2; 22. apríl 2005, bls. 44.
15. ^ Morgunblaðið 7. maí 2003, bls. 2.
16. ^ Fréttablaðið 25. apríl 2004, bls. 2.
17. ^ Morgunblaðið 14. maí 2004, bls. 21.
18. ^ Morgunblaðið 28. apríl 2012, bls. 7.
19. ^ Morgunblaðið 21. apríl 2016, bls. 2.
20. ^ „Krían er komin á Garðskaga“; „Krían komin til landsins“.
21. ^ Ásdís Aldís Hreinsdóttir, „Krían komin til landsins furðu snemma“; Lovísa Arnardóttir, „Krían komin um tveimur vikum á undan áætlun“.

Heimildir og myndir:

• Ásdís Aldís Hreinsdóttir, „Krían komin til landsins furðu snemma“, RÚV 8. apríl 2026, www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-08-krian-komin-til-landsins-furdu-snemma-472249
• Jón Már Halldórsson, „Hvað er krían lengi að fljúga frá Íslandi til Suðurskautslandsins?“ Vísindavefurinn, 28. mars 2006, https://visindavefur.is/svar.php?id=5737
• „Krían er komin á Garðskaga“, Víkurfréttir 2. maí 2023, www.vf.is/frettir/krian-komin-a-gardskaga-2
• „Krían komin til landsins“, Víkurfréttir 8. maí 2025, www.vf.is/frettir/krian-komin-til-landsins
• Lovísa Arnardóttir, „Krían komin um tveimur vikum á undan á¬ætlun“, Vísir 9. apríl 2026, www.visir.is/g/20262866693d/krian-komin-um-tveimur-vikum-a-undan-a-aetlun
• Már Jónsson, „Komudagar farfugla um aldamótin 1800“, Gamanrúnar Guðrúnar. 42 kynlegir kvistir ristir Guðrúnu Þórhallsdóttur. Reykjavík 2026, bls. 101–104.
• Már Jónsson, „Hefur lóan alltaf komið á sama tíma til landsins?“ Vísindavefurinn, 24. mars 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88545
• Sveinn Pálsson, Dagbækur. Þrjú bindi. Már Jónsson og Sigrún Jónsdóttir önnuðust útgáfu. Reykjavík: Munráð 2026.
• Tímaritavefur Landsbókasafns-Háskólabókasafns, timarit.is, https://timarit.is
• Tómas Grétar Gunnarsson, „Hlýnun flýtir varpi farfugla“ (2018), hi.is/fjarsjodur_framtidar4/hlynun_flytir_varpi_farfugla
• Yfirlitsmynd: Axel Kristinsson. (2011, 22. maí). Arctic Tern. Flickr. Birt undir CC BY 2.0 leyfi. https://www.flickr.com/photos/axelkr/5757713843/
• Krían er komin. Tíminn, 8. maí 1956. https://timarit.is/page/1026210#page/n0/mode/2up
• Lindsay Robinson. (2009, 30. maí). Arctic Tern on Farne. Flickr. Birt undir CC BY-SA 2.0 leyfi. https://www.flickr.com/photos/lindsayrobinson1/4046716211

Upprunalega spurningin frá Lars Emil hljóðaði svona:

Góðan dag. Í minningunni er eins og krían hafi ávallt sést hér við land á afmælisdegi mínum 20 apríl. Seinni ár hefur það verið að færast yfir á 23., 24. apríl. Er þetta rétt athugun hjá mér?

...