Sólin Sólin Rís 03:17 • sest 23:36 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 08:07 • Síðdegis: 20:26 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 02:08 • Síðdegis: 14:06 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 03:17 • sest 23:36 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 08:07 • Síðdegis: 20:26 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 02:08 • Síðdegis: 14:06 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Lífvísindi: almennt Hvað er jarðvegsskán og af hverju er hún svona mikilvæg?

Flokkun:

3.6.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Lífvísindi: almennt

Hvað er jarðvegsskán og af hverju er hún svona mikilvæg?

Ólafur Arnalds

Víða um heim, ekki síst á þurrlendissvæðum og þurrum svæðum jarðar, er að finna lífræna jarðvegsskán (e. crust, soil crust, biocrust), sem gerð er af fléttum, blágrænuþörungum, mosum og fleiru. Skán þessi hefur afar mikil áhrif á jarðvegsyfirborðið og vistkerfi. Hún eykur samkornamyndun og myndar varðbelti á yfirborðinu sem minnkar eða stöðvar rof. Á Íslandi skiptir einnig miklu að skánin stöðvar myndun ísnála, sem er forsenda þess að uppgræðsluaðgerðir takist sem skyldi. Hún stuðlar að auknu ísigi vatns,[1] sem dregur úr yfirborðsrennsli og einnig stórlega úr uppgufun úr moldinni, sem bætir vatnsbúskap. Þetta er einkar mikilvægt þar sem moldin er sendin og heldur litlu vatni, að ekki sé talað um þar sem yfirborðið hitnar í sól vegna þess að það er mjög dökkt, eins og á við um íslenskar sandauðnir.

Niturnám skánarinnar er afar mikilvægt fyrir vistkerfi jarðar. Skánin nemur nitur úr andrúmsloftinu og skilar því til annarra hluta vistkerfisins. Nitursöfnunin getur numið tugum kg á ha hvert ár, meðal annars hér á landi – þetta er gríðarlegt magn niturs en hluti þess tapast með útskolun eða er fjarlægt með beit.

Jarðvegsskán. Þarna er að finna fjölbreyttar lífverur sem auka stöðugleika yfirborðsins og móta það fyrir landnám háplantna á borð við víðinn til hægri á myndinni.

Jarðvegsskán. Þarna er að finna fjölbreyttar lífverur sem auka stöðugleika yfirborðsins og móta það fyrir landnám háplantna á borð við víðinn til hægri á myndinni.

Jarðvegsskán stuðlar að uppsöfnun lífrænna efna í moldinni sem eykur frjósemi vistkerfa. Skánin er enn fremur mikilvæg að því leyti að hún býr til örugg „set“ þar sem góð skilyrði eru fyrir fræplöntur að komast á legg. Lífræn jarðvegsskán er afar viðkvæm fyrir raski á borð við akstur utan vega og traðki manna og búfjár. Þar sem gróður er lítill er yfirferð búfjár oft mikil sem hefur skaðleg áhrif á skánina og því er mikilvægt að hlífa slíkum svæðum við beit.

Tilvísun:
  1. ^ Ísig (e. infiltration) kallast það ferli þegar vatn sígur ofan í jarðveginn.

Myndir:

Þessi text birtist fyrst í bókinni „Mold ert þú“ – Jarðvegur og íslensk náttúra (Ólafur Arnalds, 2023, Iðnú). Textinn er lítillega aðlagaður Vísindavefnum. Bókin öll er aðgengileg á www.moldin.is

Höfundur

Ólafur Arnalds

Ólafur Arnalds

prófessor emeritus

Útgáfudagur

3.6.2026

Spyrjandi

Hildur

Efnisorð

Tilvísun

Ólafur Arnalds. „Hvað er jarðvegsskán og af hverju er hún svona mikilvæg?“ Vísindavefurinn, 3. júní 2026, sótt 3. júní 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88694.

Ólafur Arnalds. (2026, 3. júní). Hvað er jarðvegsskán og af hverju er hún svona mikilvæg? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88694

Ólafur Arnalds. „Hvað er jarðvegsskán og af hverju er hún svona mikilvæg?“ Vísindavefurinn. 3. jún. 2026. Vefsíða. 3. jún. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88694>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvað er jarðvegsskán og af hverju er hún svona mikilvæg?
Víða um heim, ekki síst á þurrlendissvæðum og þurrum svæðum jarðar, er að finna lífræna jarðvegsskán (e. crust, soil crust, biocrust), sem gerð er af fléttum, blágrænuþörungum, mosum og fleiru. Skán þessi hefur afar mikil áhrif á jarðvegsyfirborðið og vistkerfi. Hún eykur samkornamyndun og myndar varðbelti á yfirborðinu sem minnkar eða stöðvar rof. Á Íslandi skiptir einnig miklu að skánin stöðvar myndun ísnála, sem er forsenda þess að uppgræðsluaðgerðir takist sem skyldi. Hún stuðlar að auknu ísigi vatns,[1] sem dregur úr yfirborðsrennsli og einnig stórlega úr uppgufun úr moldinni, sem bætir vatnsbúskap. Þetta er einkar mikilvægt þar sem moldin er sendin og heldur litlu vatni, að ekki sé talað um þar sem yfirborðið hitnar í sól vegna þess að það er mjög dökkt, eins og á við um íslenskar sandauðnir.

Niturnám skánarinnar er afar mikilvægt fyrir vistkerfi jarðar. Skánin nemur nitur úr andrúmsloftinu og skilar því til annarra hluta vistkerfisins. Nitursöfnunin getur numið tugum kg á ha hvert ár, meðal annars hér á landi – þetta er gríðarlegt magn niturs en hluti þess tapast með útskolun eða er fjarlægt með beit.

Jarðvegsskán. Þarna er að finna fjölbreyttar lífverur sem auka stöðugleika yfirborðsins og móta það fyrir landnám háplantna á borð við víðinn til hægri á myndinni.

Jarðvegsskán. Þarna er að finna fjölbreyttar lífverur sem auka stöðugleika yfirborðsins og móta það fyrir landnám háplantna á borð við víðinn til hægri á myndinni.

Jarðvegsskán stuðlar að uppsöfnun lífrænna efna í moldinni sem eykur frjósemi vistkerfa. Skánin er enn fremur mikilvæg að því leyti að hún býr til örugg „set“ þar sem góð skilyrði eru fyrir fræplöntur að komast á legg. Lífræn jarðvegsskán er afar viðkvæm fyrir raski á borð við akstur utan vega og traðki manna og búfjár. Þar sem gróður er lítill er yfirferð búfjár oft mikil sem hefur skaðleg áhrif á skánina og því er mikilvægt að hlífa slíkum svæðum við beit.

Tilvísun:
  1. ^ Ísig (e. infiltration) kallast það ferli þegar vatn sígur ofan í jarðveginn.

Myndir:

Þessi text birtist fyrst í bókinni „Mold ert þú“ – Jarðvegur og íslensk náttúra (Ólafur Arnalds, 2023, Iðnú). Textinn er lítillega aðlagaður Vísindavefnum. Bókin öll er aðgengileg á www.moldin.is...