Sólin Sólin Rís 06:56 • sest 19:47 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:58 • Síðdegis: 22:16 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:35 • Síðdegis: 16:13 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 06:56 • sest 19:47 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 00:00 • Sest 00:00 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:58 • Síðdegis: 22:16 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:35 • Síðdegis: 16:13 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Hugvísindi Málvísindi: íslensk Hvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi?

Flokkun:

17.9.2026
Hugvísindi Málvísindi: íslensk

Hvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi?

Jóhannes B. Sigtryggsson

Íslensk málnefnd gefur árlega út ályktun um stöðu íslenskrar tungu. Ólíkt viðfangsefni eða svið er tekið fyrir á hverju ári. Stöðunni er lýst og lagðar til aðgerðir til umbóta. Árið 2025 var viðfangsefnið regluverk íslensku.[1] Einn kafli ályktunarinnar í fyrra nefnist Upplýsingar í almannarými. Þar stendur:

Engin regla virðist vera á því á hvaða tungumálum opinberar upplýsingar eru birtar, meðal annars á skiltum eða í auglýsingum og upplýsingaefni. Sums staðar getur verið nauðsynlegt að hafa upplýsingar á ensku eða öðrum málum samhliða íslensku, til að mynda á alþjóðaflugvellinum í Keflavík. Íslensk málnefnd hefur lagt áherslu á að þegar það er gert sé alltaf ljóst að íslenska sé mál landsins en önnur mál tilgreind til skýringar. Kostnaður fylgir þýðingum á önnur mál og skýrar ástæður og rök þarf ætíð fyrir notkun annarra mála en íslensku. Það grefur undan stöðu tungunnar ef enska er alltumlykjandi í mállandslaginu.

Í kafla um hugsanlegar aðgerðir segir:

Brýnt er að setja fram viðmiðunarreglur um birtingu upplýsinga í almannarými sem hið opinbera og sveitarfélög skulu styðjast við að minnsta kosti en æskilegast væri að aðrir hefðu einnig til hliðsjónar. Reglurnar ættu að ná yfir auglýsingar, skilti, upplýsingaefni, vefi, tölvupóst o.s.frv. Í slíkum reglum yrði kveðið á um hvenær þörf væri á að birta upplýsingar á öðru máli en íslensku, um röð tungumála í upplýsingaefni, sýnileika, til að mynda að upplýsingar á íslensku séu með stærra letri en á öðrum málum og svo framvegis. Íslensk málnefnd gæti samið viðmiðunarreglurnar með aðkomu hagsmunaaðila. Æskilegt væri að menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra auglýsti reglurnar þannig að þær fengju opinbert vægi sem stjórnvaldsfyrirmæli.

Höfundur þessa svars er í stjórn Málnefndarinnar og hefur áður bent á andvaraleysi um stöðu málsins og alltumlykjandi ensku í mállandslaginu,[2] til að mynda í málræktarpistli (Jóhannes B. Sigtryggsson 2022).[3] Íslenska er olnbogabarn og reisa þarf skynsamlegar skorður við notkun ensku enda hefur hún enga lagalega stöðu hér á landi. Kostnaður við þýðingar, prentun, skiltamerkingar og fleira fylgir því einnig að birta texta á öðrum málum en íslensku. Þetta á sérstaklega við um upplýsingaefni frá hinu opinbera og sveitarfélögum, allt sem á erindi við almenning. Mjög misjafnt er hvernig þessum málum er háttað. Upplýsingar á grenndargámum hjá Reykjavíkurborg eru til að mynda á þremur tungumálum, íslensku, ensku og pólsku og óljóst hvers vegna. Ljósmyndaþýðingarforrit fyrir síma eins og Google Translate ættu einnig að draga úr þörf á því að hafa texta á skiltum á öðrum tungumálum en íslensku.

Upplýsingar á grenndargámum hjá Reykjavíkurborg eru til að mynda á þremur tungumálum, íslensku, ensku og pólsku og óljóst hvers vegna.

Upplýsingar á grenndargámum hjá Reykjavíkurborg eru til að mynda á þremur tungumálum, íslensku, ensku og pólsku og óljóst hvers vegna.

Ekki var kveðið skýrt á um það í lögum að íslenska væri þjóðtunga og opinbert mál hér á landi fyrr en árið 2011 og hefur fáum líklega dottið í hug fram að því að þess þyrfti.[4] Vegna ágangs ensku hefur þörf á skýrum reglum um öndvegi íslensku hér á landi enn aukist á síðustu árum. Sums staðar er þó vikið að því með almennum hætti, til dæmis í málstefnu Reykjavíkurborgar frá 2017 og í drögum að nýrri málstefnu hjá borginni. Í þeirri síðarnefndu segir til dæmis í 1. gr. að „[í]slenska [sé] í öndvegi hjá Reykjavíkurborg.“ Í málstefnu Stjórnarráðsins frá 2012 (gr. 2.2) er einnig vikið að mikilvægi þess að allir geti kynnt sér á íslensku upplýsingar frá stjórnvöldum: „Það er sjálfsagður réttur íslenskra ríkisborgara að geta kynnt sér á íslensku það efni sem frá íslenskum stjórnvöldum kemur [...].“

Brýnt er orðið að setja almennar reglur um að íslenska, þjóðtungan, gangi alls staðar fyrir og stemmt stigu við notkun erlendra mála. Hér eru tillögur mínar um nokkur meginviðmið. Kveða mætti nánar á um og útfæra þau í viðmiðunarreglum um málnotkun og málstefnum hins opinbera og sveitarfélaga. Öllum ætti að vera annt um þetta málefni og að íslenska hörfi ekki það mikið að hún hætti að vera aðalmál hér á landi.


Meginviðmið um notkun útlensku í upplýsingaefni

  1. Allar upplýsingar skulu vera á íslensku.
  2. Eingöngu skal hafa texta einnig á útlensku ef skýr rök eru fyrir því.[5]
  3. Íslenska er alltaf á undan öðrum málum.
  4. Útlenskur texti skal vera minna áberandi en íslenskur. Hann getur til að mynda verið með smærra, fölara eða mjórra letri eða skáletri.

Tilvísanir:
  1. ^ Í tengslum við gerð ályktunarinnar fékk Íslensk málnefnd Helgu G. Sigurðardóttur (2025) til að taka saman laga- og reglugerðarákvæði um notkun þjóðtungna og opinberra mála í 15 Evrópulöndum.
  2. ^ Um hugtakið mállandslag (e. Linguistic Landscape, LL) sjá t.d. Huhtamäki og Syrjälä (2024:33–34).
  3. ^ Sjá einnig til dæmis grein Loga Einarssonar (2025).
  4. ^ Í lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls nr. 61/2011 stendur í 1. gr. sem ber heitið Þjóðtunga – opinbert mál: „Íslenska er þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál á Íslandi.“
  5. ^ Dæmi um slíkt eru til að mynda upplýsingar sem beint er til innflytjenda, flóttamanna eða hælisleitanda.

Heimildir:

Myndir:
  • Yfirlitsmynd: Nikita Patel. Unsplash.
  • Mynd í svari: JGÞ.

Þetta svar birtist upphaflega sem pistill á vef Árnastofnunar og er birt hér með góðfúslegu leyfi.

Höfundur

Jóhannes B. Sigtryggsson

Jóhannes B. Sigtryggsson

rannsóknardósent á málræktarsviði Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

Útgáfudagur

17.9.2026

Spyrjandi

Stella

Efnisorð

Tilvísun

Jóhannes B. Sigtryggsson. „Hvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi?“ Vísindavefurinn, 17. september 2026, sótt 17. september 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=89725.

Jóhannes B. Sigtryggsson. (2026, 17. september). Hvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=89725

Jóhannes B. Sigtryggsson. „Hvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi?“ Vísindavefurinn. 17. sep. 2026. Vefsíða. 17. sep. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=89725>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi?

Íslensk málnefnd gefur árlega út ályktun um stöðu íslenskrar tungu. Ólíkt viðfangsefni eða svið er tekið fyrir á hverju ári. Stöðunni er lýst og lagðar til aðgerðir til umbóta. Árið 2025 var viðfangsefnið regluverk íslensku.[1] Einn kafli ályktunarinnar í fyrra nefnist Upplýsingar í almannarými. Þar stendur:

Engin regla virðist vera á því á hvaða tungumálum opinberar upplýsingar eru birtar, meðal annars á skiltum eða í auglýsingum og upplýsingaefni. Sums staðar getur verið nauðsynlegt að hafa upplýsingar á ensku eða öðrum málum samhliða íslensku, til að mynda á alþjóðaflugvellinum í Keflavík. Íslensk málnefnd hefur lagt áherslu á að þegar það er gert sé alltaf ljóst að íslenska sé mál landsins en önnur mál tilgreind til skýringar. Kostnaður fylgir þýðingum á önnur mál og skýrar ástæður og rök þarf ætíð fyrir notkun annarra mála en íslensku. Það grefur undan stöðu tungunnar ef enska er alltumlykjandi í mállandslaginu.

Í kafla um hugsanlegar aðgerðir segir:

Brýnt er að setja fram viðmiðunarreglur um birtingu upplýsinga í almannarými sem hið opinbera og sveitarfélög skulu styðjast við að minnsta kosti en æskilegast væri að aðrir hefðu einnig til hliðsjónar. Reglurnar ættu að ná yfir auglýsingar, skilti, upplýsingaefni, vefi, tölvupóst o.s.frv. Í slíkum reglum yrði kveðið á um hvenær þörf væri á að birta upplýsingar á öðru máli en íslensku, um röð tungumála í upplýsingaefni, sýnileika, til að mynda að upplýsingar á íslensku séu með stærra letri en á öðrum málum og svo framvegis. Íslensk málnefnd gæti samið viðmiðunarreglurnar með aðkomu hagsmunaaðila. Æskilegt væri að menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra auglýsti reglurnar þannig að þær fengju opinbert vægi sem stjórnvaldsfyrirmæli.

Höfundur þessa svars er í stjórn Málnefndarinnar og hefur áður bent á andvaraleysi um stöðu málsins og alltumlykjandi ensku í mállandslaginu,[2] til að mynda í málræktarpistli (Jóhannes B. Sigtryggsson 2022).[3] Íslenska er olnbogabarn og reisa þarf skynsamlegar skorður við notkun ensku enda hefur hún enga lagalega stöðu hér á landi. Kostnaður við þýðingar, prentun, skiltamerkingar og fleira fylgir því einnig að birta texta á öðrum málum en íslensku. Þetta á sérstaklega við um upplýsingaefni frá hinu opinbera og sveitarfélögum, allt sem á erindi við almenning. Mjög misjafnt er hvernig þessum málum er háttað. Upplýsingar á grenndargámum hjá Reykjavíkurborg eru til að mynda á þremur tungumálum, íslensku, ensku og pólsku og óljóst hvers vegna. Ljósmyndaþýðingarforrit fyrir síma eins og Google Translate ættu einnig að draga úr þörf á því að hafa texta á skiltum á öðrum tungumálum en íslensku.

Upplýsingar á grenndargámum hjá Reykjavíkurborg eru til að mynda á þremur tungumálum, íslensku, ensku og pólsku og óljóst hvers vegna.

Upplýsingar á grenndargámum hjá Reykjavíkurborg eru til að mynda á þremur tungumálum, íslensku, ensku og pólsku og óljóst hvers vegna.

Ekki var kveðið skýrt á um það í lögum að íslenska væri þjóðtunga og opinbert mál hér á landi fyrr en árið 2011 og hefur fáum líklega dottið í hug fram að því að þess þyrfti.[4] Vegna ágangs ensku hefur þörf á skýrum reglum um öndvegi íslensku hér á landi enn aukist á síðustu árum. Sums staðar er þó vikið að því með almennum hætti, til dæmis í málstefnu Reykjavíkurborgar frá 2017 og í drögum að nýrri málstefnu hjá borginni. Í þeirri síðarnefndu segir til dæmis í 1. gr. að „[í]slenska [sé] í öndvegi hjá Reykjavíkurborg.“ Í málstefnu Stjórnarráðsins frá 2012 (gr. 2.2) er einnig vikið að mikilvægi þess að allir geti kynnt sér á íslensku upplýsingar frá stjórnvöldum: „Það er sjálfsagður réttur íslenskra ríkisborgara að geta kynnt sér á íslensku það efni sem frá íslenskum stjórnvöldum kemur [...].“

Brýnt er orðið að setja almennar reglur um að íslenska, þjóðtungan, gangi alls staðar fyrir og stemmt stigu við notkun erlendra mála. Hér eru tillögur mínar um nokkur meginviðmið. Kveða mætti nánar á um og útfæra þau í viðmiðunarreglum um málnotkun og málstefnum hins opinbera og sveitarfélaga. Öllum ætti að vera annt um þetta málefni og að íslenska hörfi ekki það mikið að hún hætti að vera aðalmál hér á landi.


Meginviðmið um notkun útlensku í upplýsingaefni

  1. Allar upplýsingar skulu vera á íslensku.
  2. Eingöngu skal hafa texta einnig á útlensku ef skýr rök eru fyrir því.[5]
  3. Íslenska er alltaf á undan öðrum málum.
  4. Útlenskur texti skal vera minna áberandi en íslenskur. Hann getur til að mynda verið með smærra, fölara eða mjórra letri eða skáletri.

Tilvísanir:
  1. ^ Í tengslum við gerð ályktunarinnar fékk Íslensk málnefnd Helgu G. Sigurðardóttur (2025) til að taka saman laga- og reglugerðarákvæði um notkun þjóðtungna og opinberra mála í 15 Evrópulöndum.
  2. ^ Um hugtakið mállandslag (e. Linguistic Landscape, LL) sjá t.d. Huhtamäki og Syrjälä (2024:33–34).
  3. ^ Sjá einnig til dæmis grein Loga Einarssonar (2025).
  4. ^ Í lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls nr. 61/2011 stendur í 1. gr. sem ber heitið Þjóðtunga – opinbert mál: „Íslenska er þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál á Íslandi.“
  5. ^ Dæmi um slíkt eru til að mynda upplýsingar sem beint er til innflytjenda, flóttamanna eða hælisleitanda.

Heimildir:

Myndir:
  • Yfirlitsmynd: Nikita Patel. Unsplash.
  • Mynd í svari: JGÞ.

Þetta svar birtist upphaflega sem pistill á vef Árnastofnunar og er birt hér með góðfúslegu leyfi....