Sólin Sólin Rís 07:12 • sest 19:27 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 15:36 • Sest 20:29 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:42 • Síðdegis: 22:08 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:25 • Síðdegis: 15:58 í Reykjavík

Hvað er lífeindafræði?

Hörður Filippusson

Upprunalega spurningin var:

Hvað gerir lífeindafræðingur? Er mikill munur á lífeindafræði og líftækni?

Lífeindafræði er það sem kallast á ensku medical laboratory technology, clinical laboratory science eða öðrum svipuðum nöfnum. Hún fjallar um ýmiss konar mælingar og rannsóknir sem gerðar eru á rannsóknastofum í tengslum við greiningu og meðhöndlun sjúkdóma og aðgerðir til að koma í veg fyrir þá. Starfsmenn á rannsóknastofum sjúkrahúsa hafa það hlutverk að skoða og greina blóð, líkamsvökva, vefi og frumur í þeim tilgangi að varpa ljósi á orsakir sjúkdóma, þróun þeirra og árangur meðferðar.

Upp úr aldamótunum 1900 hófust miklar breytingar á lækningarannsóknum. Sérstakar klíniskar rannsóknastofur sem sáu um hin ýmsu próf og mælingar urðu sífellt algengari og fyrsta formlega þjálfun tæknifólks til starfa við lækningarannsóknir í Bandaríkjunum var sett á fót um 1920. Um það leyti voru flest stærri sjúkrahús búin að koma sér upp sérhæfðum rannsóknastofum fyrir lífefnafræði, meinafræði, sýklafræði og svo framvegis. Næstu áratugi urðu hraðar framfarir í rannsóknatækni og sífellt fleiri próf og mæliaðferðir komu til sögunnar. Um miðja öldina var umfang efnamælinga vegna sjúkdómsgreininga til dæmis orðið svo mikið að óhjákvæmilegt var að taka upp sjálfvirkan búnað. Fyrsti sjálfvirki efnamælirinn kom á markað 1959 og síðan þá hafa margar gerðir efnamæla verið þróaðar.

Sjálfvirkur efnamælir.

Á Íslandi var nám í meinatækni sett á stofn við Tækniskóla Íslands árið 1966 og í kjölfarið var Meinatæknafélag Íslands stofnað 1967. Seinna var námið fært á háskólastig og eftir það var tekið upp nýtt nafn, lífeindafræði. Nú er nám í lífeindafræði þriggja ára nám til BS-prófs.

Starfssvið lífeindafræðinga er margs konar enda rannsóknastofur í tengslum við sjúkrahús margar og ólíkar. Helstu viðfangsefni lífeindafræðinga eru þessi:

Blóðbankafræði. Í blóðbönkum er gjafablóði safnað, blóðið flokkað (ABO og Rh flokkun), mótefnagreint og skimað fyrir sjúkdómum, til dæmis lifrarbólgu. Einnig eru unnir blóðhlutar, til dæmis plasma og blóðflögur.

Blóðmeinafræði. Gerðar eru rannsóknir á blóði, en einnig þvagi, saur, mænuvökva, liðvökva og fleiru. Mikilvægustu verkefnin snúa að blóðhag, talningu blóðfruma og mælingu storkuþátta.

Frumufræði. Rannsóknir í frumufræði snúa að könnun á breytingum á sjúkum og heilbrigðum frumum. Sýni eru til dæmis leghálssýni sem eru skoðuð með tilliti til krabbameins.

Ísótóparannsóknir. Við slíkar rannsóknir eru sjúklingum gefin geislavirk efni í æð og fylgst með því með ytri geislamælingu (e. gamma camera) hvernig þau dreifast um líkamann. Geislavirku efnin eru tengd við mismunandi áhengjur sem stjórna því hvaða líffæri taka þau upp. Slíkar mælingar geta gefið upplýsingar um sjúkdóma í skjaldkirtli, hjarta, liðum, lifur og fleira.

Litningarannsóknir. Rannsóknir á litningum miða að leit að litningagöllum sem leiða til sjúkdóma. Frumur úr ýmsum vefjum eru ræktaðar þannig að litningar séu sýnilegir og þeir skoðaðir í smásjá. Slíkar rannsóknir eru meðal annars gerðar á sýnum úr legvatni eða fylgjuvef til að leiða í ljós litningagalla í fóstrum.

Lífeindfræðingar stunda ýmiss konar mælingar og rannsóknir í tengslum við greiningu og meðhöndlun sjúkdóma og aðgerðir til að koma í veg fyrir þá.

Lífeðlisfræðirannsóknir. Þessar rannsóknir snúa einkum að greiningu sjúkdóma í hjarta, æðakerfi og lungum. Til þess eru notaðar aðferðir á borð við hjartalínurit, áreynslupróf, blóðflæðimælingar, ómskoðanir, blóðþrýstingsmælingar og hjartaþræðingu.

Líffærameinafræði. Rannsökuð eru vefjasýni frá sjúklingum og einnig sýni úr látnu fólki. Sýnin eru oftast innsteypt eða fryst og síðan sneidd og lituð til undirbúnings fyrir smásjárskoðun. Mismunandi litanir leiða í ljós ýmsa þætti í gerð frumanna. Slíkar rannsóknir veita til dæmis upplýsingar um gerð og eðli krabbameinsæxla en geta einnig hjálpað til að leiða dánarorsök í ljós.

Meinefnafræði. Rannsóknir í meinefnafræði fela í sér mælingu á efnum til dæmis í blóði, þvagi, mænuvökva og liðvökva. Fjölmörg efni af ýmsum gerðum eru mæld, bæði smásameindir eins og glúkósi, þvagefni, lyf og fleira en einnig stórsameindir eins og prótín og ensím. Breytingar á styrk efna veita mikilsverðar upplýsinga fyrir sjúkdómsgreiningu og um gang sjúkdóms. Flestar mælingar eru gerðar með aðstoð afkastamikilla sjálfvirkra tækja.

Ónæmisfræði. Rannsóknir í ónæmisfræði snúa að greiningu sjúkdóma í ónæmiskerfi mannslíkamans, til dæmis sjálfsofnæmissjúkdóma og ofnæmissjúkdóma. Mælingar á mótefnum og öðrum þáttum ónæmiskerfisins gefa upplýsingar um eðli og gagn slíkra sjúkdóma.

Sameindalíffræði. Rannsóknir í sameindalíffræði snúa að erfðafræðilegum orsökum sjúkdóma. Unnið er með DNA, fjölföldun gena, raðgreiningu þeirra og aðrar aðferðir sameindaerfðafræðinnar.

Sýklafræði. Sýklafræðirannsóknir snúa að greiningu sjúkdómsvaldandi örvera, baktería, sveppa og sníkjudýra, í sýnum frá sjúklingum. Beitt er ræktun sýkla til að greina þá í tegundir en einnig er leitað að mótefnavökum og genabútum tiltekinna sýkla.

Veirufræði. Rannsóknir í veirufræði miða að greiningu sjúkdómsvaldandi veira í sýnum frá sjúklingum. Ýmist eru veirur ræktaðar í lifandi frumum eða leitað er að þekktum genaröðum í erfðaefni tiltekinna veira. Einnig er leitað að mótefnum gegn veirum í blóði sjúklinga sem sýkst hafa af veirusjúkdómi.

Eins og sjá má af þessari upptalningu eru viðfangsefni lífeindafræðinga afar fjölbreytt og flestir þeirra sérhæfa sig í tilteknum verkefnum.

Upphaflega spurningin laut ekki aðeins að viðfangsefnum lífeindafræðinga heldur einnig að muninum á lífeindafræði og líftækni. Í svari við spurningunni Hvað er líftækni? er fjallað sérstaklega um líftækni. Ljóst er að lífeindafræði er ekki sama og líftækni en ýmis tæknibrögð eru notuð á báðum sviðum og því um vissa skörun að ræða.

Heimildir og myndir:

Höfundur

Hörður Filippusson

prófessor emeritus í lífefnafræði við Háskóla Íslands

Útgáfudagur

8.9.2020

Spyrjandi

Margrét Arnardóttir

Tilvísun

Hörður Filippusson. „Hvað er lífeindafræði?“ Vísindavefurinn, 8. september 2020. Sótt 22. september 2020. http://visindavefur.is/svar.php?id=26440.

Hörður Filippusson. (2020, 8. september). Hvað er lífeindafræði? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=26440

Hörður Filippusson. „Hvað er lífeindafræði?“ Vísindavefurinn. 8. sep. 2020. Vefsíða. 22. sep. 2020. <http://visindavefur.is/svar.php?id=26440>.

Chicago | APA | MLA

Spyrja

Sendu inn spurningu LeiðbeiningarTil baka

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Senda grein til vinar

=

Hvað er lífeindafræði?
Upprunalega spurningin var:

Hvað gerir lífeindafræðingur? Er mikill munur á lífeindafræði og líftækni?

Lífeindafræði er það sem kallast á ensku medical laboratory technology, clinical laboratory science eða öðrum svipuðum nöfnum. Hún fjallar um ýmiss konar mælingar og rannsóknir sem gerðar eru á rannsóknastofum í tengslum við greiningu og meðhöndlun sjúkdóma og aðgerðir til að koma í veg fyrir þá. Starfsmenn á rannsóknastofum sjúkrahúsa hafa það hlutverk að skoða og greina blóð, líkamsvökva, vefi og frumur í þeim tilgangi að varpa ljósi á orsakir sjúkdóma, þróun þeirra og árangur meðferðar.

Upp úr aldamótunum 1900 hófust miklar breytingar á lækningarannsóknum. Sérstakar klíniskar rannsóknastofur sem sáu um hin ýmsu próf og mælingar urðu sífellt algengari og fyrsta formlega þjálfun tæknifólks til starfa við lækningarannsóknir í Bandaríkjunum var sett á fót um 1920. Um það leyti voru flest stærri sjúkrahús búin að koma sér upp sérhæfðum rannsóknastofum fyrir lífefnafræði, meinafræði, sýklafræði og svo framvegis. Næstu áratugi urðu hraðar framfarir í rannsóknatækni og sífellt fleiri próf og mæliaðferðir komu til sögunnar. Um miðja öldina var umfang efnamælinga vegna sjúkdómsgreininga til dæmis orðið svo mikið að óhjákvæmilegt var að taka upp sjálfvirkan búnað. Fyrsti sjálfvirki efnamælirinn kom á markað 1959 og síðan þá hafa margar gerðir efnamæla verið þróaðar.

Sjálfvirkur efnamælir.

Á Íslandi var nám í meinatækni sett á stofn við Tækniskóla Íslands árið 1966 og í kjölfarið var Meinatæknafélag Íslands stofnað 1967. Seinna var námið fært á háskólastig og eftir það var tekið upp nýtt nafn, lífeindafræði. Nú er nám í lífeindafræði þriggja ára nám til BS-prófs.

Starfssvið lífeindafræðinga er margs konar enda rannsóknastofur í tengslum við sjúkrahús margar og ólíkar. Helstu viðfangsefni lífeindafræðinga eru þessi:

Blóðbankafræði. Í blóðbönkum er gjafablóði safnað, blóðið flokkað (ABO og Rh flokkun), mótefnagreint og skimað fyrir sjúkdómum, til dæmis lifrarbólgu. Einnig eru unnir blóðhlutar, til dæmis plasma og blóðflögur.

Blóðmeinafræði. Gerðar eru rannsóknir á blóði, en einnig þvagi, saur, mænuvökva, liðvökva og fleiru. Mikilvægustu verkefnin snúa að blóðhag, talningu blóðfruma og mælingu storkuþátta.

Frumufræði. Rannsóknir í frumufræði snúa að könnun á breytingum á sjúkum og heilbrigðum frumum. Sýni eru til dæmis leghálssýni sem eru skoðuð með tilliti til krabbameins.

Ísótóparannsóknir. Við slíkar rannsóknir eru sjúklingum gefin geislavirk efni í æð og fylgst með því með ytri geislamælingu (e. gamma camera) hvernig þau dreifast um líkamann. Geislavirku efnin eru tengd við mismunandi áhengjur sem stjórna því hvaða líffæri taka þau upp. Slíkar mælingar geta gefið upplýsingar um sjúkdóma í skjaldkirtli, hjarta, liðum, lifur og fleira.

Litningarannsóknir. Rannsóknir á litningum miða að leit að litningagöllum sem leiða til sjúkdóma. Frumur úr ýmsum vefjum eru ræktaðar þannig að litningar séu sýnilegir og þeir skoðaðir í smásjá. Slíkar rannsóknir eru meðal annars gerðar á sýnum úr legvatni eða fylgjuvef til að leiða í ljós litningagalla í fóstrum.

Lífeindfræðingar stunda ýmiss konar mælingar og rannsóknir í tengslum við greiningu og meðhöndlun sjúkdóma og aðgerðir til að koma í veg fyrir þá.

Lífeðlisfræðirannsóknir. Þessar rannsóknir snúa einkum að greiningu sjúkdóma í hjarta, æðakerfi og lungum. Til þess eru notaðar aðferðir á borð við hjartalínurit, áreynslupróf, blóðflæðimælingar, ómskoðanir, blóðþrýstingsmælingar og hjartaþræðingu.

Líffærameinafræði. Rannsökuð eru vefjasýni frá sjúklingum og einnig sýni úr látnu fólki. Sýnin eru oftast innsteypt eða fryst og síðan sneidd og lituð til undirbúnings fyrir smásjárskoðun. Mismunandi litanir leiða í ljós ýmsa þætti í gerð frumanna. Slíkar rannsóknir veita til dæmis upplýsingar um gerð og eðli krabbameinsæxla en geta einnig hjálpað til að leiða dánarorsök í ljós.

Meinefnafræði. Rannsóknir í meinefnafræði fela í sér mælingu á efnum til dæmis í blóði, þvagi, mænuvökva og liðvökva. Fjölmörg efni af ýmsum gerðum eru mæld, bæði smásameindir eins og glúkósi, þvagefni, lyf og fleira en einnig stórsameindir eins og prótín og ensím. Breytingar á styrk efna veita mikilsverðar upplýsinga fyrir sjúkdómsgreiningu og um gang sjúkdóms. Flestar mælingar eru gerðar með aðstoð afkastamikilla sjálfvirkra tækja.

Ónæmisfræði. Rannsóknir í ónæmisfræði snúa að greiningu sjúkdóma í ónæmiskerfi mannslíkamans, til dæmis sjálfsofnæmissjúkdóma og ofnæmissjúkdóma. Mælingar á mótefnum og öðrum þáttum ónæmiskerfisins gefa upplýsingar um eðli og gagn slíkra sjúkdóma.

Sameindalíffræði. Rannsóknir í sameindalíffræði snúa að erfðafræðilegum orsökum sjúkdóma. Unnið er með DNA, fjölföldun gena, raðgreiningu þeirra og aðrar aðferðir sameindaerfðafræðinnar.

Sýklafræði. Sýklafræðirannsóknir snúa að greiningu sjúkdómsvaldandi örvera, baktería, sveppa og sníkjudýra, í sýnum frá sjúklingum. Beitt er ræktun sýkla til að greina þá í tegundir en einnig er leitað að mótefnavökum og genabútum tiltekinna sýkla.

Veirufræði. Rannsóknir í veirufræði miða að greiningu sjúkdómsvaldandi veira í sýnum frá sjúklingum. Ýmist eru veirur ræktaðar í lifandi frumum eða leitað er að þekktum genaröðum í erfðaefni tiltekinna veira. Einnig er leitað að mótefnum gegn veirum í blóði sjúklinga sem sýkst hafa af veirusjúkdómi.

Eins og sjá má af þessari upptalningu eru viðfangsefni lífeindafræðinga afar fjölbreytt og flestir þeirra sérhæfa sig í tilteknum verkefnum.

Upphaflega spurningin laut ekki aðeins að viðfangsefnum lífeindafræðinga heldur einnig að muninum á lífeindafræði og líftækni. Í svari við spurningunni Hvað er líftækni? er fjallað sérstaklega um líftækni. Ljóst er að lífeindafræði er ekki sama og líftækni en ýmis tæknibrögð eru notuð á báðum sviðum og því um vissa skörun að ræða.

Heimildir og myndir:...