Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

doktor.is

Eru stingskötur virkilega banvænar?

Upprunalega hljóðaði spurningin svona:
Nú er búið að vera í öllum fréttum að Steve Irwin hafi látist af völdum gaddaskötu (stingray). Hvað getið þið sagt mér um gaddaskötu og er hún banvæn?

Sú frétt barst nýlega að ástralski kvikmyndagerðarmaðurinn Steve Irwin hefði látist af sárum sem hann hlaut af völdum stingskötu. Stingskötur finnast ekki við Íslandsstrendur og eru því flestum Íslendingum lítt kunnar.

Innan ættar stingskata (Dasyatidae) eru þekktar um 70 tegundir sem skiptast í 9 ættkvíslir. Rúmlega helmingur allra stingskötutegunda tilheyrir ættkvíslinni Dasyatis. Þar á meðal eru flestar af stærstu stingskötum heims. Sem dæmi má nefna hina svokölluðu mjúku stingskötu (e. Smooth stingray, Dasyatis brevicaudata), sem getur orðið allt að 4,3 metrar á lengd, 2 metrar í þvermál og vegið allt að 350 kg.

Stingskötur eru fyrst og fremst hitabeltisfiskar og eru heimkynni þeirra um og við miðbaug. Tegundir af ættkvíslinni Dasyatis eru aðallega sjávarfiskar en einnig eru til stingskötur sem lifa í ferskvatni. Þar má nefna tegundir af ættkvíslunum Potamotrygon, Paratrygon og Plesiotrygon sem lifa í ám Suður-Ameríku, og að minnsta kosti 26 tegundir af ættkvíslinni Himantura lifa í ám og vötnum í suður- og austurhluta Asíu.



Á hala stingskötunnar eru eitraðir broddar sem geta reynst mönnum hættulegir.

Stingskötur eru ránfiskar líkt og flestir aðrir brjóskfiskar. Sjónin gagnast þeim illa við veiðar þar sem augun eru efst á hausnum en munnurinn á neðra borði. Þær nota því fyrst og fremst lyktar- og rafsegulskyn til að staðsetja og hremma bráð sína líkt og frændur þeirra hákarlarnir. Tanngerð stingskata er vel aðlöguð því að bryðja skeljar og eru krabbadýr (Crustacea) og lindýr (Mollusca) megin uppistaðan í fæðu þeirra en ýmsir smærri fiskar geta líka endað ævina í kjafti þeirra.

Stingskötur geta reynst mönnum hættulegar eins og dauðsfall hins fræga kvikmyndagerðarmanns sannar. Á hala skötunnar eru broddar eða gaddar sem eru ekki einungis tiltölulega stórir heldur einnig eitraðir og valda oft svipuðum sviða og stingfrumur marglyttna. Fiskifræðingar nefna slíka gadda einnig húðtennur þar sem þeir eiga sér uppruna í húð fiskanna.

Stingskötur eru þó yfirleitt ekki árásarhneigðar, þvert á móti synda þær í langflestum tilfellum í burtu sé þeim ógnað. Ef stórir ránfiskar ráðast hins vegar á þær spenna þær upp halann með hinum ógnvænlegu broddum. Stórir hákarlar þola stungurnar nokkuð vel en þær geta reynst minni hákörlum banvænar og reyna þeir því fyrir alla muni að forðast gaddana.

Það er helst flóttaviðbragð stingskötunnar sem getur reynst mönnum lífshættulegt. Sköturnar synda yfirleitt snöggt í burtu þegar þær eru truflaðar og þá er hætta á að halinn með göddunum sláist til og rekist í menn. Slys af völdum stingskata eru tiltölulega algeng í Asíu og Eyjaálfu en dauðsföll eru þó sjaldgæf. Einungis er vitað um 17 dauðsföll á tímabilinu 1996 – 2005. Í slíkum tilfellum hafa gaddarnir farið inn í brjóst- eða kviðarhol fólksins og þá farið saman lífshættulegur skaði á líffærum, blóðmissir og eituráhrif.

Þar sem dauðsföll af völdum stingskata eru eins fátíð og raun ber vitni, læðist sá grunur að höfundi að Steve Irwin hafi ekki farið sérlega varlega að þessum dýrum. Þeir sem hafa séð sjónvarpsþætti hans vita að hann gat verið æði glannalegur í umgengni við hin hættulegustu dýr. Það er rétt að árétta það að flest villt dýr geta reynst mönnum hættuleg og því ætti alltaf að sýna aðgát í umgengni við þau.



Ástralski kvikmyndagerðarmaðurinn Steve Irwin að kljást við krókódíl.

Algengustu slysin af völdum stingskata verða þegar fólk stígur í ógáti á sköturnar eða gaddarnir strjúkast við fótleggi þess þegar þær synda fram hjá. Af þessu geta hlotist afar slæmir skurðir og blóðmissir í kjölfarið, auk eitrunaráhrifanna sem valda iðulega miklum sviða í sárinu.

Yfirleitt gengur sviðinn yfir á tveimur sólahringum; hann er verstur fyrsta klukkutímann en eftir það dregur fljótt úr honum. Aðrir algengir fylgikvillar eitrunarinnar eru höfuðverkur, svimatilfinning, uppköst og hiti. Þekkt húsráð í Ástralíu við eitrun af völdum stingskata (og marglyttna) er að láta heitt vatn renna yfir sárið. Hitinn veldur því að efnasambönd eitursins brotna niður og verða skaðlaus. Sem betur fer þurfum við ekki að tileinka okkur slík húsráð þar sem sjávardýr við Ísland eru öllu skaðlausari en þau sem synda umhverfis Ástralíu.

Þrátt fyrir að orðspor stingskata hafi nú beðið umtalsverða hnekki þá hafa þær verið, og verða sjálfsagt áfram, afar vinsæl dýr meðal sportkafara. Víða í Karíbahafi, svo sem við Caymaneyjar og Antígva, safnast mörg hundruð skötur saman og draga að sér fjölda sportkafara sem víla ekki fyrir sér að synda innan um þær og jafnvel mata þær á fiskúrgangi. Stingskötur eru einnig meðal vinsælustu fiska í sædýrasöfnum víða um heim.

Frekara lesefni á Vísindavefnum eftir sama höfund:

Myndir:

Útgáfudagur

11.9.2006

Spyrjandi

Gunnlaugur Jónsson
Bjarki Steinarsson

Höfundur

Jón Már Halldórsson

líffræðingur

Tilvísun

Jón Már Halldórsson. „Eru stingskötur virkilega banvænar? “ Vísindavefurinn, 11. september 2006. Sótt 26. september 2018. http://visindavefur.is/svar.php?id=6180.

Jón Már Halldórsson. (2006, 11. september). Eru stingskötur virkilega banvænar? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=6180

Jón Már Halldórsson. „Eru stingskötur virkilega banvænar? “ Vísindavefurinn. 11. sep. 2006. Vefsíða. 26. sep. 2018. <http://visindavefur.is/svar.php?id=6180>.

Chicago | APA | MLA

Frekara lesefni á Vísindavefnum

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Magnús Kjartan Gíslason

1976

Magnús Kjartan Gíslason er lektor við Tækni-og verkfræðideild Háskólans í Reykjavík. Hann leggur aðallega stund á rannsóknir á sviði lífaflfræði þar sem kraftar og álag á vefi og liði líkamans eru reiknaðir og mældir.