Getur innrauð geislun í sánu valdið skaða á líkamanum?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Getur innrauð geislun í sánu valdið skaða á líkamanum?
Upprunalega hljóðaði spurningin svona:

Er hætta á því að innrauðir geislar í sánunni í Vesturbæjarlauginni bræði í manni heilann?

Stutta svarið

Innrauð geislun er hluti af rafsegulrófinu. Hún er orkulægri en sýnilegt ljós en almennt er orkulægri geislun hættuminni en orkuhærri geislun. Orkulægri geislun getur þó reynst skaðleg ef styrkur hennar er nægilega hár. Samkvæmt ráðleggingum Alþjóða geislavarnaráðsins fyrir ójónandi geislun er helsta hættan af innrauðum sánum ofhitnun, líkt og á við um notkun hefðbundinna sána og gufubaða. Sjálfkrafa viðbrögð líkamans ættu að duga til að verja fólk gegn skaðlegum áhrifum á augu og húð en forðast ætti að nota innrauðar sánur eftir lengri tíma dvöl í sólskini eða annarri sterkri uppsprettu útfjólublárrar geislunar.

Lengra svar

Í þessu svari er mögulegur heilsufarslegur ávinningur af notkun innrauðra geisla í klefum eða sánum ekki metinn. Hér er hins vegar fjallað um eðlisfræðilega eiginleika þeirrar innrauðu geislunar sem er notuð í slíkum klefum og lagt mat á það hvort hún geti almennt talist skaðleg notendum þeirra.

Fyrst er rétt að skoða eiginleika innrauðu geislunarinnar sem er notuð í svona klefum og hvernig klefarnir eru frábrugðnir hefðbundnum gufuböðum eða sánum. Rafsegulgeislun er geislun sem ferðast á ljóshraða og felur í sér sveiflur í raf- og segulsviði af ákveðinni bylgjulengd og tíðni. Aðeins lítill hluti rafsegulgeislunar er sýnilegur og kallast í daglegu tali ljós. Önnur rafsegulgeislun er okkur ósýnileg og er ýmist orkulægri en sýnilegt ljós (útvarpsbylgjur, örbylgjur, innrautt ljós) eða orkuhærri en sýnilegt ljós (útfjólublátt ljós, gammageislun og röntgengeislun). Það má líta á rafsegulgeislun sem orku á ferð, það er orku sem ferðast á ljóshraða – og eitt samheiti rafsegulgeislunar er rafsegulorka. Nánar má lesa um rafsegulgeislun í svari við spurningunni Hvað er geislun og hvað eru til margar gerðir af henni?

Almennt er orkuhærri rafsegulgeislun líklegri til að valda skaða í líkamanum en orkulægri geislun, samanber útfjólubláa geislun frá sólu og ljósabekkjum sem getur valdið krabbameini og húðskemmdum, og sambærilegar hættur vegna gamma- og röntgengeislunar. Orkulægri geislun getur þó reynst skaðleg ef styrkur geislunarinnar er nægilega hár. Innrauðar sánur nota innrautt ljós til þess að hita líkama þeirra sem dvelja í klefunum.

Varmaorka eða varmi er orka sem flæðir á milli staða eða efna vegna mismunar í hitastigi. Í náttúrunni flæðir varmi frá heitara efni til kaldara efnis þar til jafnvægi er náð. Sánur og gufuböð, bæði af hefðbundnari gerð og innrauðar sánur, nota varmaflutning til þess að hækka hitastig klefans.

Til eru þrjár gerðir varmaflutnings: varmaleiðni (e. conduction), varmaburður (e. convection) og varmageislun (e. radiation). Varmaleiðni er flutningur á varma í gegnum efni sem eru í beinni snertingu hvort við annað, til dæmis þegar fætur komast í snertingu við kalt gólf. Hefðbundnar sánur og gufuböð nota varmaburð til þess að hita klefann en í slíku ferli er efni, til dæmis gufa eða loft, hitað upp með einhverju móti og það ber svo með sér varmaorku sem hitar upp klefann.

Innrauðar sánur notast aftur á móti við varmageislun með innrauðu ljósi til þess að hita klefann. Í slíku ferli á varmaflutningur sér ekki stað með beinum árekstri sameinda heldur er um að ræða flutning á orku í gegnum rafsegulgeislun (það er innrautt ljós) sem umbreytist í varmaorku og hitar upp efni (til dæmis líkama þeirra sem verða fyrir geisluninni) þegar hún víxlverkar við það. Þessi munur í varmaflutningi leiðir til þess að lofthiti í innrauðum sánum er almennt lægri en í hefðbundnum gufuböðum eða sánum.^[1]

En hver eru líkamleg áhrif innrauða ljóssins sem er notað í innrauðum sánum og klefum? Alþjóða geislavarnaráðið fyrir ójónandi geislun (ICNIRP) er alþjóðleg stofnun sem leggur mat á vísindalegar rannsóknir á hættu af geislun sem er orkulægri en gamma- og röntgengeislun.^[2] Stofnunin gefur jafnframt út alþjóðleg viðmiðunarmörk fyrir slíka geislun.^[3] Innrauðu ljósi er skipt í þrjá flokka eftir bylgjulengd: IR-A á bilinu 780 – 1400 nm, IR-B á bilinu 1400 – 3000 nm og IR-C á bilinu 3000 nm – 1 mm.^[4] Innrauðar sánur eða klefar nota almennt innrautt ljós af bylgjulengd á bilinu 1000 nm – 0,01 mm en það er breytilegt eftir gerð klefa hvaða bylgjulengdir eru notaðar.^[5]

Innrautt ljós nær misdjúpt ofan í húð eftir bylgjulengd. Dýpst nær innrautt ljós með bylgjulengd í kringum 1000 nm en slík geislun kemst niður á um 6 mm dýpi. Lengri bylgjulengdir ferðast mun styttra inn í húðina og bylgjulengdir yfir 3000 nm fara ekki lengra en í yfirhúðina eða á um 0,5 mm dýpi. Aðrir þættir sem hafa áhrif á hvort innrauða geislunin fer inn í húðina er annars vegar endurkast geislunarinnar af húðinni og hins vegar að hve miklu leyti vatn eða sviti utan á líkamanum gleypir geislunina áður en hún nær að húðinni. Af þessu er ljóst að þau líffæri sem helst eru í hættu vegna of hás styrks innrauðrar geislunar eru augu og húð.^[6]

Samkvæmt ráðleggingum Alþjóða geislavarnaráðsins fyrir ójónandi geislun um innrauðar sánur, er helsta hættan af þeim ofhitnun.^[7] Því er fólki sem hefur hættu af því að ofhitna (til dæmis fólki með hjartasjúkdóma) ráðlagt að ráðfæra sig við lækni áður en það notar slíka klefa. Fólk ætti einnig að varast að nota innrauða klefa þegar það er undir áhrifum áfengis, vímuefna eða lyfja sem gætu haft áhrif á sársaukatilfinningu, en sjálfkrafa viðbrögð líkamans ættu að duga til að verja fólk gegn skaðlegum áhrifum á augu og húð. Þetta eru sambærilegar varúðarráðstafanir og eiga við um notkun hefðbundinna sána og gufubaða.

Þegar innrautt ljós af lengri bylgjulengdum er notað í innrauðum sánum (flokkur IR-C), þá eru auknar líkur á því að húðin roðni þar sem IR-C geislun stöðvast í efsta lagi húðarinnar og varminn dreifist því í þynnra lag en ef IR-A eða IR-B geislun er notuð.^[8] Ef roðnun húðar varir lengur en í sólarhring eða ef húðin breytir um lit, þá ætti að leita læknisaðstoðar og hætta notkun slíkra klefa. Til að varast möguleg skaðleg áhrif á húð og augu, þá ætti að forðast að nota innrauðar sánur eða klefa eftir lengri tíma dvöl í sólskini eða annarri sterkri uppsprettu útfjólublárrar geislunar.^[9]

Varðandi tæknilegar kröfur til innrauðra sána og klefa hér á landi, þá má benda á alþjóðlega staðalinn IEC 60335-2-53 sem gildir um slíka klefa til almennra nota.^[10] Þar segir meðal annars að slíkir klefar skuli ekki gefa frá sér geislun af skaðlegum styrk og að hámarksstyrkur ágeislunar á flatareiningu (e. irradiance) inni í klefanum skuli ekki fara umfram 1000 W/m².

Tilvísanir:

1. ^ ICNIRP: Infrared Warming Cabins.
2. ^ Slík geislun nefnist ójónandi geislun, af því að hún er ekki nægilega orkurík til þess að jóna atóm.
3. ^ ICNIRP: Aim, status & history.
4. ^ ICNIRP: Aim, status & history.
5. ^ ICNIRP: Infrared Warming Cabins.
6. ^ ICNIRP: Infrared Radiation.
7. ^ ICNIRP: Infrared Warming Cabins.
8. ^ ICNIRP: Infrared Warming Cabins.
9. ^ ICNIRP: Infrared Warming Cabins.
10. ^ International Electrotechnical Commission.

Heimildir

• Alþjóða geislavarnaráðið fyrir ójónandi geislun (ICNIRP). Infrared Warming Cabins. https://www.icnirp.org/en/applications/infrared-warming-cabins/infrared-warming-cabins.html
• Alþjóða geislavarnaráðið fyrir ójónandi geislun (ICNIRP). Aim, status & history. https://www.icnirp.org/en/about-icnirp/aim-status-history/index.html
• Alþjóða geislavarnaráðið fyrir ójónandi geislun (ICNIRP). Infrared Radiation. https://www.icnirp.org/en/frequencies/infrared/index.html
• International Electrotechnical Commission, IEC 60335-2-53-:2011 - Household and similar electrical appliances - Safety - Part 2-53: Particular requirements for sauna heating appliances and infrared cabins, IEC, Geneva, 2011.

Myndir:

• Yfirlitsmynd: Vesturbæjarlaug – Sauna.is. (Sótt 3.02.2026).
• Hvað er geislun og hvað eru til margar gerðir af henni? (Sótt 2.02.2026).
• Jacuzzi® Infrared Saunas: Explore Benefits at Carefree Spas. (Sótt 29.01.2026).
• Innrautt ljós - byggt á (PDF) Light-induced nitric oxide release in the skin beyond UVA and blue light: Red & near-infrared wavelengths. (Sótt 30.01.2026).

...