Hver var fyrsti íslenski væringinn?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hver var fyrsti íslenski væringinn?
Orðið væringi kemur fyrir í grískum og arabískum ritum frá 11. öld og virðist einkum notað yfir norræna menn sem ekki tilheyrðu ríkjum Rus í Austurvegi, sem kölluðust Garðaríki. Í fornslavneskum heimildum, til dæmis í fornslavneskum ritum frá 12. öld, til dæmis Sögum frá liðnum tíma (Povest' vremennykh let), er það notað í svipaðri merkingu, yfir norræna menn sem töldust útlendingar í Garðaríki og koma þar fram munnmæli um að væringjar hafi stofnað borgríki í Hólmgarði (Novgorod) og Kænugarði (Kiev).

Í Morkinskinnu, íslensku sagnriti um Noregskonunga frá um 1220 er sagt að í Konstantínópel þegar Haraldur harðráði dvaldi þar (einhvern tíma á milli 1034 og 1043) hafi verið „fjöldi ... Norðmanna, er þeir kalla Væringja.“ og eru væringjar iðulega nefndir í Íslendingasögum sem voru ritaðar á 13. öld og síðar.

Í Laxdæla sögu er sagt frá Bolla Bollasyni og dvöl hans í Austurvegi. Þar kemur fram að Bolli hafi ferðast til Miklagarðs (Konstantínópel) frá Danmörku: „Hann var litla hríð þar áður hann kom sér í Væringjasetu. Höfum vér ekki heyrt frásagnir að neinn Norðmaður hafi fyrr gengið á mála með Garðskonungi en Bolli Bollason. Var hann í Miklagarði mjög marga vetur og þótti hinn hraustasti maður í öllum mannraunum og gekk jafnan næst hinum fremstum. Þótti Væringjum mikils vert um Bolla meðan hann var í Miklagarði.“ Samkvæmt tímatali sögunnar ætti Bolli að hafi verið í Konstantínópel í kringum 1030 og væri hann þá fyrsti íslenski væringinn. Bolli var tengdur Íslendingum sem sagðir eru hafa fylgt Haraldi harðráða til Konstantínópel, en meðal þeirra voru Úlfur Óspaksson, bræðrungur Bolla, og Halldór Snorrason, sem síðar var mágur Bolla. Það eru því sterkt tengsl á milli Væringja í Konstantínópel og framámanna á Vesturlandi.

Málið er þó flóknara, því að í annarri Íslendingasögu, Hallfreðar sögu vandræðaskálds, kemur við sögu maður að nafni Grís Sæmingsson sem bjó á Geitaskarði í Langadal. Í sögunni kemur fram að Grís „hafði ... verið út allt í Miklagarð og fengið þar miklar sæmdir“. Hallfreður skorar Grís á hólm en fallið er frá hólmgöngunni þar sem Hallfreður leggst í sorg þegar hann fréttir af falli Ólafs konungs Tryggvasonar haustið 999. Grís sýnir Hallfreði skilning og segir: „Minna sóma hafði eg af Garðskonungi og þóttu mér þau mest tíðindi er eg missti höfðingja míns. Er heit lánardrottins ást og er gott er eg skal eigi berjast við konungsgiftuna.“ Eins og margir væringjar sem nefndir eru Íslendingasögum reynist Grís því vera göfugmenni. Málið vandast hins vegar þegar þessi saga úr Húnaþingi er lesin saman við Laxdælasögu því að samkvæmt henni var Grís í þjónustu keisarans mörgum áratugum fyrr en Bolli Bollason. Sennilegasta skýringin er að margar mismunandi sagnir hafi gengið um væringja, ein sagnahefð á Vesturlandi en önnur á Norðurlandi.

Heimild og myndir:

• Sverrir Jakobsson, The Varangians. In God´s Only Fire, Cham: Palgrave Macmillan, 2020.
• Yfirlitsmynd:
• Varangians - Wikipedia. (Sótt 14.01.2026).
• Nuremberg Chronicle - Wikipedia. (Sótt 24.04.2026).

...