Sólin Sólin Rís 08:32 • sest 18:49 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 17:32 • Sest 08:43 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 05:49 • Síðdegis: 18:14 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 12:10 • Síðdegis: 24:18 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 08:32 • sest 18:49 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 17:32 • Sest 08:43 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 05:49 • Síðdegis: 18:14 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 12:10 • Síðdegis: 24:18 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Jarðvísindi Hvaða aðferðir nota vísindamenn til að mæla afkomu jökla?

Flokkun:

2.3.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Jarðvísindi

Hvaða aðferðir nota vísindamenn til að mæla afkomu jökla?

Andri Gunnarsson

Stutta svarið

Þrjár aðferðir eru helst notaðar til að meta afkomu jökla. Þær eru stikumælingar, sem byggja á því að farið er á staðinn og mælingar gerðar. Landlíkanaafkoma, þar sem stuðst er við gervitungl, flugvélar eða ómönnuð flygildi. Einnig er hægt að nota grunnjöfnu vatnafræðinnar til að meta afkomu jökla.

Lengra svar

Árleg afkoma jökuls er skilgreind sem breyting massa hans á einu ári, frá hausti til hausts innan hins svokallaða jökulárs. Breytingu massans má reikna sem mismun massasöfnunar að vetri (vetrarafkoma) og massataps að sumri (sumarafkoma) Árleg afkoma rýrnandi jökuls er að jafnaði neikvæð, meiri massi tapast þá að sumri en við bætist veturinn á undan.

Greint er á milli tveggja meginsvæða á yfirborði jökuls: Safnsvæðis á efri hluta jökulsins og leysingarsvæðis á neðri hlutanum. Á safnsvæðinu bráðnar aðeins hluti vetrarsnævarins yfir sumarið og til verða snjófyrningar sem bætast við massa jökulsins. Á leysingarsvæðinu bráðnar allur vetrarsnjórinn og þar að auki bæði hjarn og jökulís. Á mörkum þessara tveggja svæða er svokölluð jafnvægislína, en þar bráðnar jafnmikið að sumri og á bættist að vetri og afkoman þar er núll. Hæð jafnvægislínunnar er ein af helstu kennistærðum jökla og hækkar í hlýnandi loftslagi en lækkar í kólnandi loftslagi (mynd 1).

1. mynd. Norðurhluti Langjökuls í ágúst 2025. Greinileg skil má sjá milli safnsvæðis (ljósbláir litir) þar sem snjór og hjarn eru á yfirborðinu og leysingarsvæðis (dekkri litir) þar sem jökulís er kominn undan vetrarsnjónum. Skil þessara svæða er snjólína jökulsins sem má nálga sem jafnvægislínu hans að hausti. Myndin er tekin af SENTINEL-2 gervitungli Copernicus EU.

1. mynd. Norðurhluti Langjökuls í ágúst 2025. Greinileg skil má sjá milli safnsvæðis (ljósbláir litir) þar sem snjór og hjarn eru á yfirborðinu og leysingarsvæðis (dekkri litir) þar sem jökulís er kominn undan vetrarsnjónum. Skil þessara svæða er snjólína jökulsins sem má nálga sem jafnvægislínu hans að hausti. Myndin er tekin af SENTINEL-2 gervitungli Copernicus EU.

Mælingar á afkomu jökla er því eins konar heilsufarsskoðun á ástandi og þróun þeirra. Helst má nefna þrjár aðferðir til að meta afkomu jökla.

Stikumælingar (e. glaciological method) byggja á því að farið sé á staðinn og mælingar gerðar. Fyrir tiltekna punkta sem mældir eru gefur aðferðin nákvæm gögn en krefst mikillar vinnu og ferðalaga á jökulinn sem mæla á (mynd 2). Að vori til eru gerðir út leiðangrar til mælinga á vetrarafkomu. Þá eru boraðir kjarnar gegnum vetralagið (snjósöfnun vetrar) og mælingar gerðar á dýpt, hitastigi og eðlismassa en út frá þeim gögnum má reikna vatnsgildi (hversu mikið vatn snjórinn geymir). Mælingarnar sýna að þykkt vetrarsnævar á hinum stóru jöklum miðhálendisins er 3-4 m, 4-8 m efst á safnsvæðum en oft 0-1 m neðst á jökulsporðum.

2. mynd. Útgerð Landsvirkjunar og Jarðvísindastofnunar Háskólans við afkomumælingar vorið 2019. Búið er að setja upp búðir ofarlega á Brúarjökli. Í baksýn má sjá Snæfell bera við himinn. Snjóbíll dregur „afkomulestina“ sem flytur eldsneyti, mælitæki og annan búnað sem þarf til verkefnisins. Rauður vagn er meiðhýsi sem leiðangursfólk hefur búsetu í meðan á verkefninu stendur og gjarnan kallað „jökla-svítan“. Auk þess eru bílar og vélsleðar algengur búnaður við verkin sem unnin eru.

2. mynd. Útgerð Landsvirkjunar og Jarðvísindastofnunar Háskólans við afkomumælingar vorið 2019. Búið er að setja upp búðir ofarlega á Brúarjökli. Í baksýn má sjá Snæfell bera við himinn. Snjóbíll dregur „afkomulestina“ sem flytur eldsneyti, mælitæki og annan búnað sem þarf til verkefnisins. Rauður vagn er meiðhýsi sem leiðangursfólk hefur búsetu í meðan á verkefninu stendur og gjarnan kallað „jökla-svítan“. Auk þess eru bílar og vélsleðar algengur búnaður við verkin sem unnin eru.

Í holunum sem borðar eru, skilja vísindamenn stikur eftir yfir sumarið. Þar sem leysing er mikil á leysingarsvæði þurfa holurnar að vera 8-14 m djúpar en á safnsvæðum eru þær gjarna um 6 m djúpar. Undir lok sumar eða snemma hausts er snúið aftur til að mæla hversu mikið yfirborð jökulsins hefur lækkað miðað við toppinn á stikunni að vori. Með því má meta tap sumarsins og setja í samhengi við snjósöfnun vetrarins á undan. Með því fæst ársafkoma sem túlka má fyrir jökulinn sem heild og fá svör um hvort jökullinn tapi massa eða bæti við sig (mynd 3 og yfirlitsmynd).

3. mynd. Stikutoppur í 6 m djúpri kjarnaholu að vori. Að hausti hefur stikan bráðnað „upp úr“ holunni, sem lýsir sumarleysingunni.

3. mynd. Stikutoppur í 6 m djúpri kjarnaholu að vori. Að hausti hefur stikan bráðnað „upp úr“ holunni, sem lýsir sumarleysingunni.

Landlíkanafkoma (e. geodetic method) er aðferð sem metur breytingar á heildarrúmmáli jökulsins yfir lengri tíma (oft 5-10 ár) með gervitunglum, flugvélum eða ómönnuðum flygildum.

Metin er rúmmálsbreyting jökuls yfir tiltekið tímabil (oft 5-10 ár) út frá hæðarkortunum, sem útbúin eru við upphaf og lok tímabilsins. Með því að draga eldra kortið frá því nýrra sést hvar jökullinn hefur þynnst eða þykknað. Mat á afkomu með landlíkönum hefur þann kost að aðferðin nær yfir allan jökulinn og felur einnig í sér áhrif innri leysingar, leysingar við jökulbotn og kelfingar og nær til jökla þar sem aðkoma getur verið krefjandi (mynd 4).

4. mynd. Dæmi um landlíkanafkomu fyrir Mýrdalsjökul fyrir mismunandi tímabil. Myndirnar draga fram hæðarbreytingar milli tímabilana sem túlka má sem rúmmálsbreytingar jökulsins. Myndin er fengin úr Bernat o.fl. 2023.

4. mynd. Dæmi um landlíkanafkomu fyrir Mýrdalsjökul fyrir mismunandi tímabil. Myndirnar draga fram hæðarbreytingar milli tímabilana sem túlka má sem rúmmálsbreytingar jökulsins. Myndin er fengin úr Bernat o.fl. 2023.

Einnig er hægt að nota grunnjöfnu vatnafræðinnar (e. hydrological method) til að meta afkomu jökla en aðferðin lítur á jökulinn sem hluta af vatnshringrásinni á vatnasviðinu. Afkoma jökuls er þá mismunur á úrkomu sem fellur á jökulinn, afrennsli af vatnasviði og uppgufun sem á sér stað. Með því fæst jafnvægi massa, það er, mismunur þess sem kemur inn í kerfið og það sem fer út úr því. Erfitt er að mæla úrkomu til fjalla og á jöklum og einnig er krefjandi að meta uppgufun, sem gerir þessa aðferð ónákvæmari fyrir jökulinn sjálfan en getur verið gagnleg fyrir vatnsbúskap, til dæmis vegna reksturs virkjana.

Heimildir og ítarefni:
  • Gunnarsson, A., Hannesdóttir, H., Pálsson, F., Jóhannesson, T., Magnússon, E., Þorsteinsson, Þ., Einarsson, B., Aðalgeirsdóttir, G., Belart, J. M. C., Sigurðsson, O., & Björnsson, H. (2025). Íslenskir jöklar. Náttúrufræðingurinn, 95(1–4), bls. 4-48.
  • Gunnarsson, A., Pálsson, F., Þorsteinsson, Þ., & Brynjólfsson, S. (2025). Afkoma íslenskra jökla (Mass balance measurements) 2024–2025. Jökull, 75, 145–155.
  • Vefsjá íslenskra jökla https://www.islenskirjoklar.is/.
  • Jöklamyndasögur sem Rán Flygenring gerði í samstarfi við Jöklarannsóknafélagið til að lýsa m.a. afkomumælingum Jökla-myndasögur - Jorfi.is.
  • Bernat, M., Belart, J. M. C., Berthier, E., Jóhannesson, T., Hugonnet, R., Dehecq, A., Magnússon, E., & Gunnarsson, A. (2023). Geodetic mass balance of Mýrdalsjökull ice cap, 1999–2021. Jökull, 73, 35–53.

Myndir:
  • Yfirlitsmynd: Dæmi um borkjarna sem búið er að raða saman eftir borun og greiningu. Kjarninn er tæplega 4 „mannhæðir“ á lengd. Það þýðir á þessum stað snjóar á einum vetri nærri 4 mannhæðir.
  • Myndirnar koma úr safni höfundar.

Höfundur

Andri Gunnarsson

Andri Gunnarsson

verkefnisstjóri vatnafars hjá Landsvirkjun

Útgáfudagur

2.3.2026

Spyrjandi

Rebekka Karlsdóttir

Efnisorð

Tilvísun

Andri Gunnarsson. „Hvaða aðferðir nota vísindamenn til að mæla afkomu jökla?“ Vísindavefurinn, 2. mars 2026, sótt 2. mars 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88497.

Andri Gunnarsson. (2026, 2. mars). Hvaða aðferðir nota vísindamenn til að mæla afkomu jökla? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88497

Andri Gunnarsson. „Hvaða aðferðir nota vísindamenn til að mæla afkomu jökla?“ Vísindavefurinn. 2. mar. 2026. Vefsíða. 2. mar. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88497>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvaða aðferðir nota vísindamenn til að mæla afkomu jökla?
Stutta svarið

Þrjár aðferðir eru helst notaðar til að meta afkomu jökla. Þær eru stikumælingar, sem byggja á því að farið er á staðinn og mælingar gerðar. Landlíkanaafkoma, þar sem stuðst er við gervitungl, flugvélar eða ómönnuð flygildi. Einnig er hægt að nota grunnjöfnu vatnafræðinnar til að meta afkomu jökla.

Lengra svar

Árleg afkoma jökuls er skilgreind sem breyting massa hans á einu ári, frá hausti til hausts innan hins svokallaða jökulárs. Breytingu massans má reikna sem mismun massasöfnunar að vetri (vetrarafkoma) og massataps að sumri (sumarafkoma) Árleg afkoma rýrnandi jökuls er að jafnaði neikvæð, meiri massi tapast þá að sumri en við bætist veturinn á undan.

Greint er á milli tveggja meginsvæða á yfirborði jökuls: Safnsvæðis á efri hluta jökulsins og leysingarsvæðis á neðri hlutanum. Á safnsvæðinu bráðnar aðeins hluti vetrarsnævarins yfir sumarið og til verða snjófyrningar sem bætast við massa jökulsins. Á leysingarsvæðinu bráðnar allur vetrarsnjórinn og þar að auki bæði hjarn og jökulís. Á mörkum þessara tveggja svæða er svokölluð jafnvægislína, en þar bráðnar jafnmikið að sumri og á bættist að vetri og afkoman þar er núll. Hæð jafnvægislínunnar er ein af helstu kennistærðum jökla og hækkar í hlýnandi loftslagi en lækkar í kólnandi loftslagi (mynd 1).

1. mynd. Norðurhluti Langjökuls í ágúst 2025. Greinileg skil má sjá milli safnsvæðis (ljósbláir litir) þar sem snjór og hjarn eru á yfirborðinu og leysingarsvæðis (dekkri litir) þar sem jökulís er kominn undan vetrarsnjónum. Skil þessara svæða er snjólína jökulsins sem má nálga sem jafnvægislínu hans að hausti. Myndin er tekin af SENTINEL-2 gervitungli Copernicus EU.

1. mynd. Norðurhluti Langjökuls í ágúst 2025. Greinileg skil má sjá milli safnsvæðis (ljósbláir litir) þar sem snjór og hjarn eru á yfirborðinu og leysingarsvæðis (dekkri litir) þar sem jökulís er kominn undan vetrarsnjónum. Skil þessara svæða er snjólína jökulsins sem má nálga sem jafnvægislínu hans að hausti. Myndin er tekin af SENTINEL-2 gervitungli Copernicus EU.

Mælingar á afkomu jökla er því eins konar heilsufarsskoðun á ástandi og þróun þeirra. Helst má nefna þrjár aðferðir til að meta afkomu jökla.

Stikumælingar (e. glaciological method) byggja á því að farið sé á staðinn og mælingar gerðar. Fyrir tiltekna punkta sem mældir eru gefur aðferðin nákvæm gögn en krefst mikillar vinnu og ferðalaga á jökulinn sem mæla á (mynd 2). Að vori til eru gerðir út leiðangrar til mælinga á vetrarafkomu. Þá eru boraðir kjarnar gegnum vetralagið (snjósöfnun vetrar) og mælingar gerðar á dýpt, hitastigi og eðlismassa en út frá þeim gögnum má reikna vatnsgildi (hversu mikið vatn snjórinn geymir). Mælingarnar sýna að þykkt vetrarsnævar á hinum stóru jöklum miðhálendisins er 3-4 m, 4-8 m efst á safnsvæðum en oft 0-1 m neðst á jökulsporðum.

2. mynd. Útgerð Landsvirkjunar og Jarðvísindastofnunar Háskólans við afkomumælingar vorið 2019. Búið er að setja upp búðir ofarlega á Brúarjökli. Í baksýn má sjá Snæfell bera við himinn. Snjóbíll dregur „afkomulestina“ sem flytur eldsneyti, mælitæki og annan búnað sem þarf til verkefnisins. Rauður vagn er meiðhýsi sem leiðangursfólk hefur búsetu í meðan á verkefninu stendur og gjarnan kallað „jökla-svítan“. Auk þess eru bílar og vélsleðar algengur búnaður við verkin sem unnin eru.

2. mynd. Útgerð Landsvirkjunar og Jarðvísindastofnunar Háskólans við afkomumælingar vorið 2019. Búið er að setja upp búðir ofarlega á Brúarjökli. Í baksýn má sjá Snæfell bera við himinn. Snjóbíll dregur „afkomulestina“ sem flytur eldsneyti, mælitæki og annan búnað sem þarf til verkefnisins. Rauður vagn er meiðhýsi sem leiðangursfólk hefur búsetu í meðan á verkefninu stendur og gjarnan kallað „jökla-svítan“. Auk þess eru bílar og vélsleðar algengur búnaður við verkin sem unnin eru.

Í holunum sem borðar eru, skilja vísindamenn stikur eftir yfir sumarið. Þar sem leysing er mikil á leysingarsvæði þurfa holurnar að vera 8-14 m djúpar en á safnsvæðum eru þær gjarna um 6 m djúpar. Undir lok sumar eða snemma hausts er snúið aftur til að mæla hversu mikið yfirborð jökulsins hefur lækkað miðað við toppinn á stikunni að vori. Með því má meta tap sumarsins og setja í samhengi við snjósöfnun vetrarins á undan. Með því fæst ársafkoma sem túlka má fyrir jökulinn sem heild og fá svör um hvort jökullinn tapi massa eða bæti við sig (mynd 3 og yfirlitsmynd).

3. mynd. Stikutoppur í 6 m djúpri kjarnaholu að vori. Að hausti hefur stikan bráðnað „upp úr“ holunni, sem lýsir sumarleysingunni.

3. mynd. Stikutoppur í 6 m djúpri kjarnaholu að vori. Að hausti hefur stikan bráðnað „upp úr“ holunni, sem lýsir sumarleysingunni.

Landlíkanafkoma (e. geodetic method) er aðferð sem metur breytingar á heildarrúmmáli jökulsins yfir lengri tíma (oft 5-10 ár) með gervitunglum, flugvélum eða ómönnuðum flygildum.

Metin er rúmmálsbreyting jökuls yfir tiltekið tímabil (oft 5-10 ár) út frá hæðarkortunum, sem útbúin eru við upphaf og lok tímabilsins. Með því að draga eldra kortið frá því nýrra sést hvar jökullinn hefur þynnst eða þykknað. Mat á afkomu með landlíkönum hefur þann kost að aðferðin nær yfir allan jökulinn og felur einnig í sér áhrif innri leysingar, leysingar við jökulbotn og kelfingar og nær til jökla þar sem aðkoma getur verið krefjandi (mynd 4).

4. mynd. Dæmi um landlíkanafkomu fyrir Mýrdalsjökul fyrir mismunandi tímabil. Myndirnar draga fram hæðarbreytingar milli tímabilana sem túlka má sem rúmmálsbreytingar jökulsins. Myndin er fengin úr Bernat o.fl. 2023.

4. mynd. Dæmi um landlíkanafkomu fyrir Mýrdalsjökul fyrir mismunandi tímabil. Myndirnar draga fram hæðarbreytingar milli tímabilana sem túlka má sem rúmmálsbreytingar jökulsins. Myndin er fengin úr Bernat o.fl. 2023.

Einnig er hægt að nota grunnjöfnu vatnafræðinnar (e. hydrological method) til að meta afkomu jökla en aðferðin lítur á jökulinn sem hluta af vatnshringrásinni á vatnasviðinu. Afkoma jökuls er þá mismunur á úrkomu sem fellur á jökulinn, afrennsli af vatnasviði og uppgufun sem á sér stað. Með því fæst jafnvægi massa, það er, mismunur þess sem kemur inn í kerfið og það sem fer út úr því. Erfitt er að mæla úrkomu til fjalla og á jöklum og einnig er krefjandi að meta uppgufun, sem gerir þessa aðferð ónákvæmari fyrir jökulinn sjálfan en getur verið gagnleg fyrir vatnsbúskap, til dæmis vegna reksturs virkjana.

Heimildir og ítarefni:
  • Gunnarsson, A., Hannesdóttir, H., Pálsson, F., Jóhannesson, T., Magnússon, E., Þorsteinsson, Þ., Einarsson, B., Aðalgeirsdóttir, G., Belart, J. M. C., Sigurðsson, O., & Björnsson, H. (2025). Íslenskir jöklar. Náttúrufræðingurinn, 95(1–4), bls. 4-48.
  • Gunnarsson, A., Pálsson, F., Þorsteinsson, Þ., & Brynjólfsson, S. (2025). Afkoma íslenskra jökla (Mass balance measurements) 2024–2025. Jökull, 75, 145–155.
  • Vefsjá íslenskra jökla https://www.islenskirjoklar.is/.
  • Jöklamyndasögur sem Rán Flygenring gerði í samstarfi við Jöklarannsóknafélagið til að lýsa m.a. afkomumælingum Jökla-myndasögur - Jorfi.is.
  • Bernat, M., Belart, J. M. C., Berthier, E., Jóhannesson, T., Hugonnet, R., Dehecq, A., Magnússon, E., & Gunnarsson, A. (2023). Geodetic mass balance of Mýrdalsjökull ice cap, 1999–2021. Jökull, 73, 35–53.

Myndir:
  • Yfirlitsmynd: Dæmi um borkjarna sem búið er að raða saman eftir borun og greiningu. Kjarninn er tæplega 4 „mannhæðir“ á lengd. Það þýðir á þessum stað snjóar á einum vetri nærri 4 mannhæðir.
  • Myndirnar koma úr safni höfundar.

...