Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.
Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar
um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að
svara öllum spurningum.
Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að
svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki
nægileg deili á sér.
Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.
Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!
Fyrst er rétt að íhuga hvað lífvera þarf til þess að geta myndað með sér krabbamein. Krabbamein einkennist af því að fruma hættir að fylgja reglunum, byrjar að fjölga sér óeðlilega og kemst hjá því að deyja á viðeigandi tíma. Þetta gerir hún ekki vegna þess að hún ákvað að „gefa skít í reglurnar“, heldur vegna þess að jafnvægi hennar hefur verið raskað með þeim afleiðingum að hegðun hennar breytist. Þar spila inn í breytingar á erfðaefni frumunnar, en það leggur einmitt grunninn að því hvernig fruman hegðar sér.[1]
Í grunninn þarf því að vera til staðar fruma með erfðamengi. Geta þá einfrumungar fengið krabbamein? Einfrumungar geta vissulega fengið stökkbreytingar líkt og önnur fyrirbæri sem eftirmynda erfðamengi sitt. Þá stendur ekkert því í vegi að þeim geti áskotnast stökkbreytingar sem hafa áhrif á vöxt þeirra, lifun, og almennt innra eftirlit með eigin heilsu. Þegar krabbamein hefur myndast getur það fjölgað sér hömlulaust, dreift sér inn í nærliggjandi vefi, sent ruglandi skilaboð til heilbrigðra fruma í umhverfi sínu, og ef krabbameinsfrumurnar ná að brjóta sér leið inn í blóðrás eða sogæðakerfi geta þær komist á flakk og myndað meinvörp í öðrum hlutum líkamans.[2][3] Ef engu frumusamfélagi er til að dreifa, sem getur borið skaða af hegðun nágrannafrumu sinnar, getur einfrumungur þá kallast krabbamein? Eða þarf lífveran að vera fjölfrumungur til að geta fengið krabbamein? Og enn fremur, ef einfrumungi áskotnast stökkbreytingar sem leiða til þess að hann vex hraðar og deyr síður, er sá einfrumungur ekki í raun og veru hæfari en samferðafrumur hans með tilliti til þróunar og náttúruvals?
Briskrabbameinsfrumur. Krabbamein einkennist af því að fruma hættir að fylgja reglunum, byrjar að fjölga sér óeðlilega og kemst hjá því að deyja á viðeigandi tíma.
Á einhverjum tímapunkti í þróunarsögunni (og reyndar oftar en einu sinni) gerðu frumur með sér samning, ef svo má segja. Hann fólst í því að áður sjálfstæðar frumur misstu sjálfstæði sitt, gegn því að lifa sem heild eða fjölfruma lífvera þar sem hver fruma gegnir aðeins afmörkuðu hlutverki. Frumur fjölfruma lífvera mega ekki fjölga sér að vild, þær þurfa jafnframt að deyja þegar við á með skipulögðum hætti, (svokallaður stýrður frumudauði), þær deila með sér verkefnum (sérhæfð hlutverk), deila næringarefnum, og þær mynda og viðhalda umhverfinu milli sín og nágrannafruma, utanfrumuefninu. Þetta miðar að hag heildarinnar fremur en hag einstakra fruma. Svindli fruma á þessum reglum, til dæmis með því að fjölga sér eftir eigin hentisemi, víkja sér undan stýrðum frumudauða og hætta að leika sitt úthlutaða frumuhlutverk, getur orðið til krabbamein. Krabbamein er því skilgreint í samhengi fjölfruma lífveru, þótt upphafið megi rekja til stakrar frumu.[4][5] Geta þá allar fjölfruma lífverur fengið krabbamein?
Greinarmunur er gerður á staðbundnum æxlisvexti og svo krabbameini sem hefur þann eiginleika að gera innrás í nærliggjandi vefi og brjóta sér leið inn í blóðrás eða sogæðakerfi (eða sambærilegt) þaðan sem krabbameinsfrumurnar geta borist í nýja vefi og myndað meinvörp.[6] Af því leiðir að það síðastnefnda, meinvörpin, geta einungis orðið í lífverum sem hafa slík líffærakerfi, það er að segja einhverskonar hringrásarkerfi sem getur flutt frumur frá einum stað til annars. Þessu til viðbótar þurfa krabbameinsfrumurnar að hafa öðlast þann hæfileika að rifta tengslum sínum við nágrannafrumur því annars kæmust þær hvorki lönd né strönd. Það er einmitt tilvikið í plöntum sem hafa sterkbyggða frumuveggi ólíkt frumuhimnum dýrafruma. Plöntur eru vissulega færar um að fá einhvers konar staðbundinn æxlisvöxt, en það er ólíklegra til að verða þeim banamein þótt það geti eflaust orðið þeim til mikils ama. Að sama skapi getur dýrategundum án eiginlegs hringrásarkerfis, eins og svampdýrum, flatormum, og marglyttum, vaxið æxli, en skortur á ferðamáta gerir krabbameinsfrumunum erfitt um vik að mynda meinvörp á nýjum stað. Ólíkt plöntum, hins vegar, geta dýrafrumur samt sem áður slitið sig frá nágrönnum sínum og ráðist inn í nærliggjandi vefi. Í tilviki tegunda eins og svampdýra eru þó engin skilgreind líffæri eða vefir og því eru engin landamæri fyrir krabbameinsfrumur að gera innrás yfir.[7][8][9]
Nærmynd af svampdýri. Ekki er hægt að skilgreina æxlisvöxt í svampdýrum með sama hætti og í mönnum vegna þess að svampdýr skortir eiginlegar og afmarkaðar vefjagerðir. Án landamæra er erfitt að skilgreina offjölgun eða innrás, sem einkennir hegðun krabbameina.
Ef við beinum nú sjónum okkar að þeim dýrategundum sem eftir standa, þeim sem hafa skilgreinda vefi, líffærakerfi, blóðrás og sogæðakerfi (eða sambærilegt), megum við þá búast við því að þær fái allar krabbamein? Einfalda svarið er já, en alls ekki í sama mæli. Í hverri frumuskiptingu geta komið upp stökkbreytingar. Því mætti ætla að dýrategundir sem eru stærri (fleiri frumur) og langlífari (lengri tími til að safna upp stökkbreytingum) séu í meiri áhættu á að fá krabbamein. Það er hins vegar ekki raunin. Vissulega gefst krabbameini almennt ekki nægur tími til að myndast í mjög skammlífum tegundum, eins og ávaxtaflugum, og krabbameinsáhættan eykst með aldrinum hjá tegundum eins og mönnum, en fylgnin milli langlífis og stærðar annars vegar og krabbameins hins vegar er ekki eins og ætla mætti þegar á heildina er litið. Til dæmis er krabbameinstíðni meðal hvala og fíla lág.[10][11] Þá er snoðrottan (e. naked mole rat) alræmd bæði fyrir hæga öldrun og það að fá varla krabbamein, en þessi nagdýrstegund getur lifað í um 30 ár.[12]
Snoðrottan þykir kannski ekki sérlega aðlaðandi, en hún lifir einstaklega lengi fyrir nagdýr og krabbamein þekkist varla meðal þessarar tegundar.
Skýringin á þessum muni milli tegunda er ekki augljós. Hvers vegna fá til að mynda mýs, sem hafa um það bil þúsundfalt færri frumur en menn og yfir þrjátíufalt styttri líftíma, krabbamein í nokkuð svipuðum mæli og menn? Ein skýring gæti verið sú að samhliða því að lífverur þróuðust til að verða stærri og langlífari þróuðu þær jafnframt með sér öflugri krabbameinsvarnarkerfi. Þá hafa einhverjar rannsóknir tengt meðgöngulengd við krabbameinsáhættu meðal tegunda, þar sem tegundir með lengri meðgöngutíma eru í minni krabbameinsáhættu (til að mynda hvalir). Meðal hryggdýra eru fuglar og skriðdýr í minni krabbameinsáhættu en spendýr, og meðal spendýra eru rándýr í mestri krabbameinsáhættu. Ein skýring á því gæti falist í mataræði rándýra: hrátt kjöt sem getur borið með sér sýkla og jafnframt geta safnast upp krabbameinsvaldandi efni á leiðinni upp fæðukeðjuna.[13][14]Samantekt
Frumur allra lífvera geta fengið stökkbreytingar sem leiða til eins konar krabbameins hegðunar, en eðli málsins samkvæmt geta einungis fjölfrumungar fengið æxli þar sem æxli er offjölgun fruma.
Æxlisvöxtur í plöntum er almennt staðbundinn vegna þess að plöntufrumur komast ekki á flakk með sama hætti og dýrafrumur.
Einungis dýr með mismunandi vefjagerðir, blóðrás og sogæðakerfi (eða sambærilegt) geta fengið eiginlegt krabbamein sem getur gert innrás í nærliggjandi vefi og myndað meinvörp.
Krabbameinstíðni er ólík milli tegunda og er skýringin á því ekki fyllilega ljós.
Aktipis, C. A., o.fl. (2015). Cancer across the tree of life: cooperation and cheating in multicellularity. Philosophical transactions B, 370(1673). https://doi.org/10.1098/rstb.2014.0219
Albuquerque, T. A. F., o.fl. (2018). From humans to hydra: patterns of cancer across the tree of life. Biological reviews, 93(3), 1715-1734. https://doi.org/10.1111/brv.12415
Lagunas-Rangel, F. A., o.fl. (2017). Learning of nature: the curious case of the naked mole rat. Mechanisms of ageing and development, 164, 76-81. https://doi.org/10.1016/j.mad.2017.04.010
Valgerður Jakobína Hjaltalín. „Geta allar lífverur fengið krabbamein?“ Vísindavefurinn, 16. júlí 2026, sótt 16. júlí 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=28594.
Valgerður Jakobína Hjaltalín. (2026, 16. júlí). Geta allar lífverur fengið krabbamein? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=28594
Valgerður Jakobína Hjaltalín. „Geta allar lífverur fengið krabbamein?“ Vísindavefurinn. 16. júl. 2026. Vefsíða. 16. júl. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=28594>.
Sólin
Rís 03:43 • sest 23:22
Tunglið
Rís 07:00 • Sest 23:35
Flóð
Árdegis: 07:43 • Síðdegis: 20:01
Fjara
Árdegis: 01:38 • Síðdegis: 13:47
