Hvað er vinnusálfræði?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvað er vinnusálfræði?
Vinnusálfræði (e. industrial and organizational psychology) er ein af undirgreinum sálfræðinnar. Hún fjallar um vinnutengda hegðun, hugsun og líðan fólks á vinnustöðum sem og utan þeirra, hvort sem er einstaklinga eða hópa. Fólk sem leggur stund á vinnusálfræði reynir að skilja hvað stýrir og hefur áhrif á hegðun, hugsun og líðan fólks og setur í samhengi við menningu, lög og reglur, og atburði í samfélaginu. Vinnusálfræði, rétt eins og sálfræði í heild sinni, leitast við að beita vísindalegri aðferð til að afla þessa skilnings á fólki. Í því skyni eru gerðar rannsóknir og settar fram kenningar um áhrif vinnu á fólk og öfugt.^[1] Þekkingin sem af þessu hlýst er nýtt í þágu vinnustaða, vinnandi fólks, fyrirtækja og stofnana.

Hægt er að skipta vinnusálfræði í þrjú svið:

• Starfendasálfræði (e. personnel psychology). Þetta svið fæst við mannaráðningar, þjálfun starfsmanna, frammistöðumat, framgang og tilfærslu í starfi og brottrekstur. Sviðið gerir beinlínis ráð fyrir að munur sé á milli fólks, hvort sem um er að ræða persónuleika, greind, líðan eða hæfni af einhverju tagi – líkamlega eða hugræna hæfni – og að á þeim mun megi byggja mat á hvaða einstaklingur sé heppilegastur til að vinna tiltekið starf, hvaða þjálfun sé nauðsynleg og svo framvegis. Eftir atvikum eru próf lögð fyrir fólk svo sem úthaldspróf, hreyfigetupróf, greindarpróf eða annað. Þetta svið fjallar líka um samskipti á milli fólks og eftir atvikum hvernig megi bæta þau.^[2]


• Hópsálfræði innan stofnana og fyrirtækja (e. organizational psychology) fæst við að skilja hegðun hópa innan vinnustaða og hvernig fólk getur aðlagast þörfum vinnustaða (og öfugt). Lykilhugtak innan þessa sviðs er hvatar, það er hvað drífur fólk áfram í vinnu en litið er á starfsfólk sem virka þátttakendur í umhverfi sínu sem bregst við upplýsingum og áreiti í umhverfinu. Önnur fyrirbæri sem eru rannsökuð eru streita, jafnvægi vinnu og einkalífs, sanngirni, teymi og samvinna, ásamt fjölbreytni á vinnustað. Oft er markið sett á að búa til vinnustaði þar sem afköst og vellíðan eru í fyrirrúmi. Af sviðum vinnusálfræðinnar má segja að þetta svið hafi sterkasta tengingu við félagssálfræði.^[3]


• Sálfræði mannlegra þátta (e. human factors psychology) leitast við að rannsaka og hanna vinnuumhverfi sem fellur sem best að hugsun og hegðun mannfólks. Með vinnuumhverfi er átt við hvers kyns vinnuaðstöðu, tæki til vinnu, viðmót upplýsingatæknikerfa, en einnig vaktakerfi. Sem dæmi má nefna að sálfræðingar hafa komið að hönnun stjórntækja flugvéla og ýmissa upplýsingatæknikerfa.^[4]

Þessi þrjú svið vinnusálfræðinnar eru innbyrðis ólík. Starfendasálfræðin lítur mest til einstaklingsins, hegðunar hans og frammistöðu. Sálfræði hópa innan stofnana og fyrirtækja lítur til hegðunar og hugsunar heildarinnar eða stórra hópa. Sálfræði mannlegra þátta er frábrugðin hinum sviðunum því þar er öðru fremur lögð áhersla á að móta umhverfið að fólki frekar en öfugt. Það svið hefur einnig tengingar við ýmsar aðrar fræðigreinar og mun fleiri leggja stund á það en aðeins sálfræðingar. Þrátt fyrir þennan mun er leitast við að sviðin vinni öll saman.

Af þessu má greina að vinnusálfræði er ein af hagnýtum greinum sálfræðinnar. Meðal rannsókna og viðfangsefna í samtímanum eru áhrif streitu á fólk, kostir og gallar fjarvinnu og merking vinnunnar. Eitt það sem rannsóknir vinnusálfræðinga hafa leitt í ljós er að starfsánægja er ekki endilega heppileg til að spá fyrir um eða hafa áhrif á hvort vinnustöðum gangi vel eða illa. Ástæðan er sú að starfsánægja eykst oft vegna og í kjölfar velgengni vinnustaða. Tilhneiging stjórnenda er oft að reyna að auka starfsánægju til þess að vinnustöðum gangi betur, en þessar rannsóknir benda til að slíkt hafi ekki endilega þau áhrif sem leitast er eftir.^[5] Þessi uppgötvun ætti þannig að leiða huga stjórnenda að öðrum leiðum til að auka velgengni fyrirtækja svo sem með heppilegum launakerfum eða ákjósanlegum vinnutíma starfsfólksins.

Ein best þekkta rannsókn vinnusálfræðinnar er svonefnd Hawthorne-rannsókn^[6], sem fjallað er um í svari Leifs Geirs Hafsteinssonar við spurningunni Út á hvað gekk Hawthorne-rannsóknin í sálfræði og hver var niðurstaða hennar? Þá eru rannsóknir Kurt Lewins á stjórnunarháttum sígildar en um hann má lesa í svari Rögnu B. Garðarsdóttur við spurningunni Hver var Kurt Lewin og hvert var framlag hans til fræðanna?

Vinnusálfræði er oft gagnrýnd fyrir að hagsmunir atvinnurekenda séu í fyrirrúmi fremur en hagsmunir vinnandi fólks, bæði í vali á rannsóknarefnum og nýtingu greinarinnar, en einnig að ríkjandi sjónarmið séu afköst og skilvirkni umfram vellíðan starfsfólks.^[7] Þá hefur óhófleg notkun sálfræðilegra prófa einnig verið gagnrýnd, sökum þess að slíkt getur leitt til mismununar og einsleitni á vinnustöðum.^[8]

Tilvísanir:

1. ^ Landy og Conte (2013), bls. 7-10, 11.
2. ^ Landy og Conte (2013), bls. 10, 88-109.
3. ^ Landy og Conte (2013), bls. 10, 318-325.
4. ^ Landy og Conte (2013), bls. 10-11, 20-21.
5. ^ Landy og Conte (2013), bls. 361.
6. ^ Landy og Conte (2013), bls. 21.
7. ^ Landy og Conte (2013), bls. 21.
8. ^ Landy og Conte (2013), bls. 112.

Heimild og myndir:

• Landy, F. J. og Conte, J. M. (2013). Work in the 21st century: An introduction to industrial and organizational psychology (fjórða útgáfa). New Jersey: Wiley.
• Yfirlitsmynd: Free picture: agriculture, gardening, greenhouse, people, plant material, planter, farmer, person, grass, woman. (Sótt 30.06.2026).
• Frank B. Fuhrer Holdings Inc. https://fuhrerbev.com/

...