Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.
Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar
um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að
svara öllum spurningum.
Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að
svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki
nægileg deili á sér.
Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.
Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!
Stutta svarið við spurningunni er framboð og eftirspurn. Það dugar hins vegar skammt því að þá þarf að svara því hvað skýrir framboð og eftirspurn. Þar skipta út- og innflutningur miklu máli. Þegar íslensk fyrirtæki flytja út vörur eða þjónustu fá þau alla jafna greitt í erlendum gjaldmiðli sem þau selja fyrir íslenskar krónur. Á sama hátt þurfa íslenskir aðilar almennt að greiða fyrir innflutning í erlendum gjaldmiðli og kaupa hann því fyrir íslenskar krónur.
Til að flækja málið þá ræðst eftirspurn og framboð á gjaldeyri þó ekki eingöngu af út- og innflutningi heldur einnig af viðskiptum fjárfesta og þeirra innlendu aðila sem nota erlenda fjármögnun. Sem dæmi má taka að ef erlendur aðili vill kaupa íslensk skuldabréf þá þarf hann að selja erlendan gjaldeyri og kaupa krónur. Á sama hátt þarf innlendur aðili sem vill greiða af erlendu láni en er með tekjur í krónum að selja krónur og kaupa gjaldeyri. Vilji íslenskur lífeyrissjóður, með tekjur (iðgjöld) í krónum, fjárfesta erlendis þarf hann að kaupa erlenda mynt fyrst. Ef fyrirtæki í erlendri eigu á Íslandi með tekjur í krónum vill greiða eigandanum arð þarf það að selja krónur fyrir erlenda mynt. Vilji innflytjandi sem vinnur á Íslandi senda pening til heimalandsins þarf hann fyrst að skipta krónunum fyrir erlenda mynt og svo mætti lengi telja.
Gengi króununnar ræðst af framboði og eftirspurn og þar skipta út- og innflutningur miklu máli.
Oftast verða þessi viðskipti fyrir milligöngu banka. Íslensku bankarnir eru bæði með viðskiptavini sem vilja selja og kaupa erlendan gjaldeyri og að nokkru marki er hægt að leysa það innan hvers banka. Þannig selur bankinn einfaldlega þeim viðskiptavinum sem vilja kaupa gjaldeyri þann gjaldeyri sem aðrir vilja selja bankanum. Sé töluverður munur á þeim upphæðum í gjaldeyri sem viðskiptavinir vilja annars vegar selja tilteknum banka og hins vegar kaupa af honum getur bankinn keypt eða eftir atvikum selt gjaldeyri á íslenska millibankamarkaðinum. Á honum eiga viðskiptabankarnir og Seðlabankinn viðskipti með gjaldeyri fyrir krónur. Nánar tiltekið er þar skipt á krónum og evrum.
Á þessum millibankamarkaði sveiflast gengi krónunnar gagnvart evru eftir framboði og eftirspurn. Sé framboð á gjaldeyri meira en eftirspurn hækkar (styrkist) gengi krónunnar gagnvart evru og það lækkar sé framboð á gjaldeyri minna en eftirspurn. Jafnvægi kemst svo á þegar gengið hefur breyst nægjanlega til að framboð sé jafnt eftirspurn. Gengi krónunnar gagnvart öðrum myntum en evru, til dæmis dollar, er svo reiknað út frá annars vegar gengi krónu gagnvart evru og hins vegar gengi evru gagnvart viðkomandi myntum á heimsmarkaði.
Bæði framboð og eftirspurn eftir að skipta gjaldeyri fyrir krónur kemur því frá mörgum aðilum en þeir hittast, beint eða óbeint, á fyrrnefnum millibankamarkaði og þar ræðst gengi krónunnar sem fyrr segir. Sveiflur í gengi krónunnar má því rekja til fjölda þátta. Mikill vöxtur í útflutningsgrein, til dæmis ferðaþjónustu, ætti að öðru jöfnu að styrkja krónuna en mikill vöxtur í innflutningi veikja hana. Inn- og útflutningur skiptir þannig miklu en einnig aðrir þættir. Vextir hafa töluverð áhrif. Háir vextir í krónum styrkja að öðru jöfnu gengi krónunnar, meðal annars vegna þess að þeir ýta undir streymi fjármagns til landsins.
Á síðustu árunum fyrir hrun fjármálakerfisins árið 2008 var mjög mikill halli á viðskiptajöfnuði Íslands, það er við fluttum inn meira af vörum og þjónustu en við fluttum út. Gengi krónunnar endurspeglaði það þó ekki því að mikið fé streymdi til landsins, einkum lánsfé. Þetta breyttist eftir hrun og síðan hefur að jafnaði verið afgangur á viðskiptajöfnuði, þótt einstaka ár hafi verið einhver halli. Ein afleiðing þess er að íslenskir aðilar hafa safnað umtalsverðum eignum erlendis og greitt niður skuldir. Munar þar mest um fjárfestingar lífeyrissjóðanna.
Vel er þekkt að land getur verið með mikinn viðskiptahalla um lengri eða skemmri tíma án þess að gengi gjaldmiðils landsins veikist. Ísland árin fyrir hrun er eitt dæmi um það en annað dæmi, sem skiptir miklu meiru á heimsvísu, er staða Bandaríkjanna og dollarsins. Bandaríkin hafa verið með mikinn halla á viðskiptum við önnur lönd áratugum saman en dollarinn engu að síður haldist með hátt gengi. Það skýrist af mikilli eftirspurn utan Bandaríkjanna eftir bandarískum verðbréfum, bæði skuldabréfum og hlutabréfum. Bandaríkin flytja því inn miklu meira af vörum og þjónustu en þau flytja út en á móti flytja þau út meira af verðbréfum en þau flytja inn.
Mikill vöxtur í útflutningsgrein, til dæmis ferðaþjónustu, ætti að öðru jöfnu að styrkja krónuna en mikill vöxtur í innflutningi veikja hana.
Í sumum löndum reynir seðlabankinn að stýra genginu, jafnvel halda því alveg föstu eða innan ákveðinna vikmarka gagnvart einum eða fleiri erlendum gjaldmiðlum. Þetta var margoft reynt á Íslandi á 20. öld en gekk yfirleitt ekki vel. Einna best gekk það á 10. áratugnum. Á endanum var þó gefist upp á því að reyna að halda gengi krónunnar stöðugu og frá því í mars 2001 hefur Seðlabankinn ekki verið með sérstakt gengismarkmið en er í þess stað með verðbólgumarkmið. Það hefur auðvitað ekki alltaf náðst heldur. Seðlabankinn horfir þó ekki alveg framhjá gjaldeyrismarkaðinum og á stundum viðskipti á honum, til dæmis til að róa skammtímasveiflur í gengi krónunnar eða jafnvel stunda kerfisbundin kaup eða sölu á gjaldeyri til að hafa áhrif á gengisþróun.
Ríkisvaldið getur líka reynt að hafa áhrif á gjaldeyrismarkaðinn með höftum. Slík höft voru útfærð með ýmsum hætti á Íslandi á 20. öld en afnumin samhliða samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, EES, árið 1994. Höft voru svo aftur sett á við hrunið, síðla árs 2008, en afnumin aftur á árunum 2016 og 2017. Síðan hefur markaðurinn fyrir krónuna verið án hafta.
Sjá einnig Gjaldeyrismarkaður á Íslandi, grein eftir Jakob Hansen og Snorra Pál Gunnarsson á vef Seðlabankans: https://sedlabanki.is/frettir-og-utgefid-efni/grein/2023-06-02-Gjaldeyrismarkadur-a-IslandiMyndir:
Quintin Soloviev. (2025, 8, febrúar). Eimskip container terminal at Port of Reykjavík.jpg. Wikimedia Commons. Birt undir CC BY 4.0 leyfi. https://commons.wikimedia.org
Hvernig stendur á því að gengi íslensku krónunnar gagnvart t.a.m. evru og USD helst nokkuð stöðugt á bilinu 140 til 150 krónur fyrir 1 evru þrátt fyrir gríðarlegan halla í viðskiptum við útlönd, hundruði milljarða ár hvert og það áratugum saman?
Sólin
Rís 09:36 • sest 17:49
Tunglið
Rís 00:00 • Sest 00:00
Flóð
Árdegis: 01:02 • Síðdegis: 13:37
Fjara
Árdegis: 07:36 • Síðdegis: 19:51
