Sólin Sólin Rís 04:19 • sest 22:31 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 03:45 • Sest 17:29 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 03:24 • Síðdegis: 15:54 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 09:45 • Síðdegis: 22:10 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 04:19 • sest 22:31 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 03:45 • Sest 17:29 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 03:24 • Síðdegis: 15:54 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 09:45 • Síðdegis: 22:10 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Heilbrigðisvísindi Veirur og COVID-19 Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær?

Flokkun:

13.5.2026
Heilbrigðisvísindi Veirur og COVID-19
Náttúruvísindi og verkfræði Lífvísindi: almennt

Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær?

Jón Magnús Jóhannesson og Magnús Gottfreðsson

Upprunaleg spurning Jóhanns hljóðaði svona:

Hversu hættuleg er hantaveiran?

Nýlega hafa hantaveirur (e. hantavirus) verið mikið í fréttum sökum hópsýkingar á skemmtiferðaskipinu MV Hondius. Þegar þetta svar er skrifað, þann 8. maí 2026, hafa þrír farþegar látist vegna sýkingarinnar, en fleiri skipverjar eru með einkenni sýkingar og nú hafa verið staðfest að minnsta kosti 7 tilfelli smits. Staðfest hefur verið að sýkingarnar eru vegna tegundar hantaveiru sem kallast andesveira. Mögulegt er að veiran sé að dreifast að einhverju leyti manna á milli, þó það sé ekki staðfest. Almennt er lítil hætta á að veiran dreifist víðar. Þannig er hættan sem stafar af hantaveirum lítil fyrir samfélagið allt, þar á meðal á Íslandi.

Hvað eru hantaveirur?

Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim, meðal annars í Skandinavíu. Talið er að meira en helmingur þeirra geti valdið sjúkdómi í mönnum. Hantaveirutegundir eru þó mislíklegar til að valda sjúkdómi, og ef sjúkdómur kemur fram getur hann verið misalvarlegur. Líkur á dauða ef einkenni koma fram eftir hantaveirusýkingu geta verið frá 0,1% upp í 40% eftir afbrigðum, undirliggjandi áhættuþáttum/sjúkdómum og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Sjúkdómur af völdum hantaveirusýkingar er sjaldgæf orsök veikinda – talið er að á bilinu 10.000 til 100.000 sýkingar eigi sér stað á hverju ári á heimsvísu, flestar í Evrópu og Asíu, aðallega í Kína.

Þær hantaveirur sem geta valdið sjúkdómi í mönnum má finna í Norður- og Suður-Ameríku, Evrópu og Asíu. Sjúkdómsvaldandi hantaveirur berast upprunalega allar til manna frá nagdýrum. Talið er að hantaveirur berist ekki manna á milli nema andesveira, sem rætt verður nánar um hér fyrir neðan. Hantaveirur valda oftast tveimur sjúkdómsmyndum í mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (e. hemorrhagic fever with renal syndrome, HFRS) og hantaveiru-lungnaheilkenni (e. hantavirus pulmonary syndrome, HPS).

Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim. Sjúkdómsvaldandi hantaveirur berast upprunalega allar til manna frá nagdýrum. Myndin er tekin með rafeindasmásjá og sýnir svonefnda sin nombre-veiru sem greinist í Bandaríkjunum og Kanada.

Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim. Sjúkdómsvaldandi hantaveirur berast upprunalega allar til manna frá nagdýrum. Myndin er tekin með rafeindasmásjá og sýnir svonefnda sin nombre-veiru sem greinist í Bandaríkjunum og Kanada.

Hvar greindist hantaveira fyrst?

Fyrsta greinda hantaveiran var svonefnd hantaan-veira, sem reyndist orsök blæðandi hitasóttar með nýrnaheilkenni (HFRS) meðal hermanna í Kóreu á 6. áratug síðustu aldar. Nafn veirunnar var fengið frá Hantan-fljótinu, sem rennur frá Norður-Kóreu yfir landamærin til Suður-Kóreu. Nafn ættarinnar var síðan fengið frá þessari tegund. Síðar reyndist önnur hantaveira (nánar tiltekið puumalaveira) vera orsök skylds sjúkdóms, nephropathia epidemica sem er vægt form af HFRS, einkum í Skandinavíu. Á sænsku er sjúkdómurinn kallaður sorkfeber.

Árið 1993 greindist óvenjulega alvarleg lungnabólga (HPS) í nokkrum einstaklingum í suðvesturhluta Bandaríkjanna. Þetta reyndist vera vegna nýrrar hantaveiru sem að lokum fékk nafnið sin nombre-veira (þ.e. veira án nafns) og af fyrstu tilfellum létust 27 einstaklingar af 48 staðfestum tilfellum (56% dánartíðni).

Fjöldi hantaveirutegunda hefur greinst síðan, en þekktar eru yfir 28 tegundir hantaveira sem geta valdið sjúkdómi í mönnum.[1]

Hvaðan koma hantaveirur?

Allar sjúkdómsvaldandi hantaveirur í mönnum koma upprunalega frá nagdýrum sem eru náttúrulegir hýslar (e. natural host) veirunnar og bera hana venjulega án merkjanlegra einkenna. Veiran skilst út með munnvatni, þvagi og hægðum nagdýranna og getur þannig borist áfram til manna við innöndun agna sem innihalda veiruna (sjá mynd 1 hér fyrir neðan). Smit verður aðallega í dreifbýli þar sem hætta á útsetningu er mun meiri.

Mynd 1: Uppruni og dreifingarleið hantaveiru.

Mynd 1: Uppruni og dreifingarleið hantaveiru.

Hantaveirur virðast aðallega sýkja æðaþelsfrumur, en það eru sérhæfðar frumur sem klæða innra borð æða í líkamanum. Það fer síðan eftir tegund hantaveiru hvar áhrifanna gætir mest. Meðgöngutími hantaveira er mislangur (1-8 vikur frá útsetningu), þar til einkenni koma fram.

Hantaveirur í Evrópu og Asíu

Hantaveirur sem finnast í Evrópu og Asíu valda aðallega blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS), sem er langalgengasta birtingarmynd hantaveirusýkinga á heimsvísu. Flest tilfelli greinast í Kína, en sé horft á höfðatölu hefur Finnland flest árleg tilfelli hantaveirusýkinga. Helstu tegundir sem valda sjúkdómi eru eftirfarandi:

Hantaanveira: hýsill þessarar veiru er röndótta hagamúsin[2] (e. striped field mouse, Apodemus agrarius). Þessi tegund greinist aðallega í Kína og Suður-Kóreu og er þar algengasta orsök HFRS. Veiran finnst einnig í Rússlandi.

Dobravaveira: hýslarnir fyrir dobravaveiru eru gulhálsa hagamúsin (e. yellow-necked mouse, Apodemus flavicollis) og kákasíska viðarhagamúsin (e. Caucasian wood mouse, Apodemus ponticus). Þessi tegund finnst aðallega á Balkanskaga, og er algengasta orsök HFRS þar. Hún veldur almennt alvarlegri veikindum en puumala- og seúl-veirur.

Puumalaveira: hýsillinn hér er skógarmús (e. bank vole, Myodes glareolus). Þessi tegund finnst aðallega í Finnlandi, Svíþjóð og Rússlandi, en greinist einnig í Belgíu, Þýskalandi, Frakklandi og víðar í Norðaustur-Evrópu auk Asíu. Puumalaveira er algengasta orsök HFRS í Vestur-Rússlandi og Skandinavíu, auk þess að vera algengasta orsök HFRS almennt í Evrópu.

Seúlveira: þessi veira hefur brúnrottur (e. brown rat, Rattus norvegicus) sem hýsil og má finna víða, þó sérstaklega í Suður-Kóreu. Veldur sjaldnast einkennum ef smit verður.

Hantaveirur í Norður- og Suður-Ameríku

Hantaveirur sem finnast í Norður- og Suður-Ameríku virðast aðallega valda hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). Mun færri tilfelli HPS greinast á ári hverju en HFRS. Einnig valda þessar hantaveirur (sérstaklega þær sem finnast í Bandaríkjunum, Chile og Argentínu) að jafnaði alvarlegri sýkingum en þær hantaveirur sem finnast í Evrópu og Asíu. Helstu tegundir sem valda sjúkdómi eru eftirfarandi:

Sin nombre-veira: hýsillinn er músategundin hindartása (e. common deer mouse, Peromyscus maniculatus), en þessi tegund greinist í Bandaríkjunum og Kanada. Sin nombre-veiran veldur oftast alvarlegum veikindum ef smit á sér stað.

Andesveira: orsök hópsýkingar í skemmtiferðaskipinu MV Hondius, greindist fyrst árið 1995. Veiran hefur langhala dvergrottu (e. long-tailed pygmy rice rat, Oligoryzomys longicaudatus) sem hýsil, og má finna í Argentínu og Chile. Þetta er eina tegund hantaveiru sem þekkt er af því að berast manna á milli, við mikla nálægð til lengri tíma. Veldur oftast alvarlegum veikindum ef smit verður, og er algengasta orsök HPS í Argentínu. Tilfelli HPS vegna andesveiru hafa greinst í Evrópu í ferðamönnum sem komið hafa frá Suður-Ameríku.

Araraquara-veira: kemur frá loðhala bólómúsinni (e. hairy-tailed bolo mouse, Necromys lasiurus), afbrigðið greinist í Brasilíu.

Choclo-veira: hefur brúngulu dvergrottuna (e. fulvous pygmy rice rat, Oligoryzomys fulvescens) sem hýsil og finnst í Panama.

Laguna negra-veira: meginhýslar eru smávaxna náttmúsin (e. small vesper mouse, Calomys laucha) og risanáttmúsin (e. large vesper mouse, Calomys callosus). Afbrigðið greinist í Paragvæ, Argentínu, Bólivíu og Perú.

Juquitiba-veira: hýsillinn er svartfætta dvergrottan (e. black-footed pygmy rice rat, Oligoryzomys nigripes) og afbrigðið greinist í Brasilíu.

Tilvísanir:
  1. ^ Avšič-Županc, T., Saksida, A., & Korva, M. (2019). Hantavirus infections. Clinical Microbiology and Infection, 21, E6–E16. https://doi.org/10.1111/1469-0691.12291.
  2. ^ Íslensk heiti á nagdýrategundum sem nefnd eru í svarinu eru flest öll búin til af höfundum, enda fundust aðeins tvö þekkt íslensk heiti yfir þær tegundir sem hér koma við sögu.

Heimildir og frekara lesefni:

Myndir:

Höfundar

Jón Magnús Jóhannesson

Jón Magnús Jóhannesson

læknir og rannsakandi

Magnús Gottfreðsson

Magnús Gottfreðsson

prófessor í læknisfræði við HÍ, sérfræðingur í smitsjúkdómum

Útgáfudagur

13.5.2026

Spyrjandi

Birna, Jóhann Guðnason

Efnisorð

Tilvísun

Jón Magnús Jóhannesson og Magnús Gottfreðsson. „Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær?“ Vísindavefurinn, 13. maí 2026, sótt 13. maí 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=88660.

Jón Magnús Jóhannesson og Magnús Gottfreðsson. (2026, 13. maí). Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=88660

Jón Magnús Jóhannesson og Magnús Gottfreðsson. „Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær?“ Vísindavefurinn. 13. maí. 2026. Vefsíða. 13. maí. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=88660>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvað eru hantaveirur og hvar finnast þær?
Upprunaleg spurning Jóhanns hljóðaði svona:

Hversu hættuleg er hantaveiran?

Nýlega hafa hantaveirur (e. hantavirus) verið mikið í fréttum sökum hópsýkingar á skemmtiferðaskipinu MV Hondius. Þegar þetta svar er skrifað, þann 8. maí 2026, hafa þrír farþegar látist vegna sýkingarinnar, en fleiri skipverjar eru með einkenni sýkingar og nú hafa verið staðfest að minnsta kosti 7 tilfelli smits. Staðfest hefur verið að sýkingarnar eru vegna tegundar hantaveiru sem kallast andesveira. Mögulegt er að veiran sé að dreifast að einhverju leyti manna á milli, þó það sé ekki staðfest. Almennt er lítil hætta á að veiran dreifist víðar. Þannig er hættan sem stafar af hantaveirum lítil fyrir samfélagið allt, þar á meðal á Íslandi.

Hvað eru hantaveirur?

Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim, meðal annars í Skandinavíu. Talið er að meira en helmingur þeirra geti valdið sjúkdómi í mönnum. Hantaveirutegundir eru þó mislíklegar til að valda sjúkdómi, og ef sjúkdómur kemur fram getur hann verið misalvarlegur. Líkur á dauða ef einkenni koma fram eftir hantaveirusýkingu geta verið frá 0,1% upp í 40% eftir afbrigðum, undirliggjandi áhættuþáttum/sjúkdómum og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Sjúkdómur af völdum hantaveirusýkingar er sjaldgæf orsök veikinda – talið er að á bilinu 10.000 til 100.000 sýkingar eigi sér stað á hverju ári á heimsvísu, flestar í Evrópu og Asíu, aðallega í Kína.

Þær hantaveirur sem geta valdið sjúkdómi í mönnum má finna í Norður- og Suður-Ameríku, Evrópu og Asíu. Sjúkdómsvaldandi hantaveirur berast upprunalega allar til manna frá nagdýrum. Talið er að hantaveirur berist ekki manna á milli nema andesveira, sem rætt verður nánar um hér fyrir neðan. Hantaveirur valda oftast tveimur sjúkdómsmyndum í mönnum: blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (e. hemorrhagic fever with renal syndrome, HFRS) og hantaveiru-lungnaheilkenni (e. hantavirus pulmonary syndrome, HPS).

Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim. Sjúkdómsvaldandi hantaveirur berast upprunalega allar til manna frá nagdýrum. Myndin er tekin með rafeindasmásjá og sýnir svonefnda sin nombre-veiru sem greinist í Bandaríkjunum og Kanada.

Hantaveirur eru ætt að minnsta kosti 40 veira sem finnast um allan heim. Sjúkdómsvaldandi hantaveirur berast upprunalega allar til manna frá nagdýrum. Myndin er tekin með rafeindasmásjá og sýnir svonefnda sin nombre-veiru sem greinist í Bandaríkjunum og Kanada.

Hvar greindist hantaveira fyrst?

Fyrsta greinda hantaveiran var svonefnd hantaan-veira, sem reyndist orsök blæðandi hitasóttar með nýrnaheilkenni (HFRS) meðal hermanna í Kóreu á 6. áratug síðustu aldar. Nafn veirunnar var fengið frá Hantan-fljótinu, sem rennur frá Norður-Kóreu yfir landamærin til Suður-Kóreu. Nafn ættarinnar var síðan fengið frá þessari tegund. Síðar reyndist önnur hantaveira (nánar tiltekið puumalaveira) vera orsök skylds sjúkdóms, nephropathia epidemica sem er vægt form af HFRS, einkum í Skandinavíu. Á sænsku er sjúkdómurinn kallaður sorkfeber.

Árið 1993 greindist óvenjulega alvarleg lungnabólga (HPS) í nokkrum einstaklingum í suðvesturhluta Bandaríkjanna. Þetta reyndist vera vegna nýrrar hantaveiru sem að lokum fékk nafnið sin nombre-veira (þ.e. veira án nafns) og af fyrstu tilfellum létust 27 einstaklingar af 48 staðfestum tilfellum (56% dánartíðni).

Fjöldi hantaveirutegunda hefur greinst síðan, en þekktar eru yfir 28 tegundir hantaveira sem geta valdið sjúkdómi í mönnum.[1]

Hvaðan koma hantaveirur?

Allar sjúkdómsvaldandi hantaveirur í mönnum koma upprunalega frá nagdýrum sem eru náttúrulegir hýslar (e. natural host) veirunnar og bera hana venjulega án merkjanlegra einkenna. Veiran skilst út með munnvatni, þvagi og hægðum nagdýranna og getur þannig borist áfram til manna við innöndun agna sem innihalda veiruna (sjá mynd 1 hér fyrir neðan). Smit verður aðallega í dreifbýli þar sem hætta á útsetningu er mun meiri.

Mynd 1: Uppruni og dreifingarleið hantaveiru.

Mynd 1: Uppruni og dreifingarleið hantaveiru.

Hantaveirur virðast aðallega sýkja æðaþelsfrumur, en það eru sérhæfðar frumur sem klæða innra borð æða í líkamanum. Það fer síðan eftir tegund hantaveiru hvar áhrifanna gætir mest. Meðgöngutími hantaveira er mislangur (1-8 vikur frá útsetningu), þar til einkenni koma fram.

Hantaveirur í Evrópu og Asíu

Hantaveirur sem finnast í Evrópu og Asíu valda aðallega blæðandi hitasótt með nýrnaheilkenni (HFRS), sem er langalgengasta birtingarmynd hantaveirusýkinga á heimsvísu. Flest tilfelli greinast í Kína, en sé horft á höfðatölu hefur Finnland flest árleg tilfelli hantaveirusýkinga. Helstu tegundir sem valda sjúkdómi eru eftirfarandi:

Hantaanveira: hýsill þessarar veiru er röndótta hagamúsin[2] (e. striped field mouse, Apodemus agrarius). Þessi tegund greinist aðallega í Kína og Suður-Kóreu og er þar algengasta orsök HFRS. Veiran finnst einnig í Rússlandi.

Dobravaveira: hýslarnir fyrir dobravaveiru eru gulhálsa hagamúsin (e. yellow-necked mouse, Apodemus flavicollis) og kákasíska viðarhagamúsin (e. Caucasian wood mouse, Apodemus ponticus). Þessi tegund finnst aðallega á Balkanskaga, og er algengasta orsök HFRS þar. Hún veldur almennt alvarlegri veikindum en puumala- og seúl-veirur.

Puumalaveira: hýsillinn hér er skógarmús (e. bank vole, Myodes glareolus). Þessi tegund finnst aðallega í Finnlandi, Svíþjóð og Rússlandi, en greinist einnig í Belgíu, Þýskalandi, Frakklandi og víðar í Norðaustur-Evrópu auk Asíu. Puumalaveira er algengasta orsök HFRS í Vestur-Rússlandi og Skandinavíu, auk þess að vera algengasta orsök HFRS almennt í Evrópu.

Seúlveira: þessi veira hefur brúnrottur (e. brown rat, Rattus norvegicus) sem hýsil og má finna víða, þó sérstaklega í Suður-Kóreu. Veldur sjaldnast einkennum ef smit verður.

Hantaveirur í Norður- og Suður-Ameríku

Hantaveirur sem finnast í Norður- og Suður-Ameríku virðast aðallega valda hantaveiru-lungnaheilkenni (HPS). Mun færri tilfelli HPS greinast á ári hverju en HFRS. Einnig valda þessar hantaveirur (sérstaklega þær sem finnast í Bandaríkjunum, Chile og Argentínu) að jafnaði alvarlegri sýkingum en þær hantaveirur sem finnast í Evrópu og Asíu. Helstu tegundir sem valda sjúkdómi eru eftirfarandi:

Sin nombre-veira: hýsillinn er músategundin hindartása (e. common deer mouse, Peromyscus maniculatus), en þessi tegund greinist í Bandaríkjunum og Kanada. Sin nombre-veiran veldur oftast alvarlegum veikindum ef smit á sér stað.

Andesveira: orsök hópsýkingar í skemmtiferðaskipinu MV Hondius, greindist fyrst árið 1995. Veiran hefur langhala dvergrottu (e. long-tailed pygmy rice rat, Oligoryzomys longicaudatus) sem hýsil, og má finna í Argentínu og Chile. Þetta er eina tegund hantaveiru sem þekkt er af því að berast manna á milli, við mikla nálægð til lengri tíma. Veldur oftast alvarlegum veikindum ef smit verður, og er algengasta orsök HPS í Argentínu. Tilfelli HPS vegna andesveiru hafa greinst í Evrópu í ferðamönnum sem komið hafa frá Suður-Ameríku.

Araraquara-veira: kemur frá loðhala bólómúsinni (e. hairy-tailed bolo mouse, Necromys lasiurus), afbrigðið greinist í Brasilíu.

Choclo-veira: hefur brúngulu dvergrottuna (e. fulvous pygmy rice rat, Oligoryzomys fulvescens) sem hýsil og finnst í Panama.

Laguna negra-veira: meginhýslar eru smávaxna náttmúsin (e. small vesper mouse, Calomys laucha) og risanáttmúsin (e. large vesper mouse, Calomys callosus). Afbrigðið greinist í Paragvæ, Argentínu, Bólivíu og Perú.

Juquitiba-veira: hýsillinn er svartfætta dvergrottan (e. black-footed pygmy rice rat, Oligoryzomys nigripes) og afbrigðið greinist í Brasilíu.

Tilvísanir:
  1. ^ Avšič-Županc, T., Saksida, A., & Korva, M. (2019). Hantavirus infections. Clinical Microbiology and Infection, 21, E6–E16. https://doi.org/10.1111/1469-0691.12291.
  2. ^ Íslensk heiti á nagdýrategundum sem nefnd eru í svarinu eru flest öll búin til af höfundum, enda fundust aðeins tvö þekkt íslensk heiti yfir þær tegundir sem hér koma við sögu.

Heimildir og frekara lesefni:

Myndir:...