Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

doktor.is

Er hægt að vera tvíkynja?

Hér er svarað spurningunum:
  • Er til fólk sem er tvíkynja? Ef svo er, af hverju stafar það og af hvaða kyni verður einstaklingurinn?
  • Hversu algengt er að fólk fæðist tvíkynja?
  • Eru til tvíkynja manneskjur? Hversu algengt er þá að menn fæðist með tvö ólík kynfæri?

Í hugum flestra er kynferði augljóst mál þar sem fólk er ýmist með XX eða XY kynlitninga. Sé einstaklingur með XX kynlitninga hafa myndast eggjastokkar á fósturskeiði sem framleiða kvenkynhormón (estrógen) og í kjölfarið af því fæddist stúlkubarn með eðlileg kvenkynfæri. Sé einstaklingur aftur á móti með XY hafa myndast eistu í honum á fósturskeiði sem framleiða karlkynhormón (testósterón) og í kjölfarið fæddist drengur með eðlileg karlkynfæri.

Raunin er þó sú að kynferði liggur ekki alltaf svona ljóst fyrir. Annað slagið kemur fyrir að barn fæðist með svo óeðlileg kynfæri að ómögulegt er að greina hvort það er stúlku- eða sveinbarn. Þá er talað um tvíræð kynfæri (e. ambiguous genitalia) og kynferðistvíræðni (e. sexual ambiguity). Slíkir einstaklingar eru kallaðir millikynjungar (e. intersexuals) og skilgreiningin á þeim er „einstaklingur sem fæðist með kynfæri og/eða síðkomin kyneinkenni á milli beggja kynja“.

Millikynjun (e. intersexism) er nokkuð yfirgripsmikið hugtak og nær yfir alls konar misalvarleg fyrirbæri sem falla undir skilgreininguna hér að ofan. Tvíkynjun (e. hermaphroditism) er hugtak sem kom fram um miðja 20. öld og er notað í sumum tilfellum enn þann dag í dag. Hugtakið var myndað úr nöfnum gríska goðsins Hermesar og grísku gyðjunnar Afródítu og átti að gefa til kynna að þau væru sameinuð í einum líkama. Tvíkynjun er meðfætt ástand sem einkennist af því að í sama einstaklingi er bæði eggjastokka- og eistavefur sem leiðir til þess að bæði ytri og innri kynfæri eru með karl- og kvenlega eiginleika. Þessir einstaklingar hafa ekki allar frumur eins hvað varðar kynlitninga, það er sumar frumur hafa XX litninga en aðrar XY, og mætti kalla slíkt kyntíglu. Eru þeir ef til vill erfiðustu tilfelli millikynjunar.

Í hefðbundnum fósturþroska veldur svokallað SRY-gen á Y-litningi því að fósturkynkirtlar þroskast í eistu. Ef genið vantar verða fósturkynkirtlarnir eggjastokkar. Frekari þroskun innri og ytri kynfæra ákvarðast af kynhormónum sem kynkirtlarnir (eistu eða eggjastokkar) framleiða og því hvernig frumurnar bregðast við þeim.

Upphafleg birting fósturkynkirtla nokkrum vikum eftir getnað er í grundvallaratriðum kvenleg, enda fóstrið inni í kvenlíkama. Hér er um að ræða par þvag- og kynfærafellinga með litla útbungun í miðjunni og þvagrás á bak við hana. Myndi fóstur eistu og ef þau framleiða testósterón og ef frumurnar bregðast við testósteróni þrútna ytri þvag- og kynfærafellingarnar, renna saman í miðjunni og mynda pung. Útbungunin stækkar og réttir úr sér og verður að getnaðarlim. Innri þvag- og kynfærafellingar þrútna, vefjast um liminn, renna saman í miðjunni og verða að þvagrás limsins.

Fósturþroskunin tekur aðra stefnu ef kynkirtlarnir eru eggjastokkar og endar í myndun kvenkynfæra, sem sagt skapabarma (sem samsvara pung), sníps (sem samsvarar lim), legganga og legs.

Ýmislegt getur farið úrskeiðis í þessum ferlum og getur barn því fæðst með ýmsar útgáfur af kynfærum þannig að erfitt reynist að kyngreina það.

Í líffræði í framhaldsskólum er nemendum kennt að karlmenn séu með XY og konur XX kynlitninga. Þeir sem eru á náttúrufræðibraut komast seinna á námsferlinum að því að í reynd er um þó nokkra aðra möguleika á kynlitningasamsetningu að ræða þar sem einstaklingar geta haft einn eða fleiri auka kynlitninga. Þessir einstaklingar geta haft einhver einkenni hins kynsins en eru þó það væg tilfelli að það fer yfirleitt ekki milli mála af hvoru kyninu þeir eru. Einnig eru þekktir XX karlar, og XY konur og margir aðrir einstaklingar eru til sem fylgja ekki hefðbundnu mynstri.

Kynlitningarnir og samsetning þeirra í einstaklingum hafa mikilvæg áhrif á þroskun kynferðis en ekki er eingöngu hægt að líta til þeirra varðandi kynferði frekar en hægt er að nota kynkirtlavef til þess að ákvarða „hið sanna kynferði“ eins og áður var gert. Í reynd er kynferði ákvarðað af miklum fjölda þátta og þegar þessir þættir eru í mótsögn hver við annan er enginn einn þáttur mikilvægari við kynákvörðun.

Þess ber að geta að gen á öðrum litningum en kynlitningum og afurðir þeirra hafa einnig áhrif. Hormón eru til að mynda annar mikilvægur þáttur svo og næmni frumna fyrir þeim. Þess má geta að allir „eðlilegir“ einstaklingar mynda svolítið af karl- og kvenkynhormónum í nýrnahettum sínum. Ein algengasta orsök millikynjunar er gen sem veldur því að nýrnahettur mynda of mikið af testósteróni og ef einstaklingurinn er kona (XX) verður svokölluð karlgerving hennar reyndin, en í mismiklum mæli þó eftir einstaklingum. Hvernig þessir þættir spila saman ákvarðar lokaútkomuna varðandi kynferði.

Nokkuð er á reiki hversu algeng millikynjun er og fer það eftir því hvaða rannsóknir eru skoðaðar hvaða tölur eru nefndar. Sumir sérfræðingar áætla að tíðni millikynjunar í einhverri mynd sé um 1% af lifandi fæðingum, það er með einhvers konar kynferðistvíræðni, en í 0,1 - 0,2% tilfella sé um það mikla tvíræðni að ræða að sérfræðileg læknismeðferð, meðal annars skurðaðgerð, er talin nauðsynleg til að fela hana. Aðrar rannsóknir áætla að tíðni millikynjunar sé miklu lægri eða um 0,018%.

Víða um lönd hafa verið stofnuð samtök millikynjunga og stuðningsmanna þeirra og er fjöldi millikynjunga í þeim bandarísku um 125.000. Innan þessara samtaka heyrast raddir um að einstaklingar með óhefðbundin kynfæri eða mjög tvíræð kynfæri eigi rétt á að vera þannig og að ekki eigi að gera skurðaðgerðir á börnum heldur viðurkenna tilvist þeirra. Sérfæðingar eru einnig farnir að mælast til þess við lækna að þeir framkvæmi ekki skurðaðgerðir á börnum fyrr en þau geti sjálf valið hvort kynið þeim finnst þau vera.

Önnur svör eftir sama höfund um litningagalla:

Skoðið einnig svör Guðmundar Eggertssonar við spurningunum:

Heimildir og frekari fróðleikur:

Útgáfudagur

14.3.2005

Spyrjandi

Snorri Halldórsson
Linda Vala
Auður Magndís Leiknisdóttir
Fannar Hjálmarsson

Höfundur

Tilvísun

Þuríður Þorbjarnardóttir. „Er hægt að vera tvíkynja?“ Vísindavefurinn, 14. mars 2005. Sótt 24. september 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=4834.

Þuríður Þorbjarnardóttir. (2005, 14. mars). Er hægt að vera tvíkynja? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=4834

Þuríður Þorbjarnardóttir. „Er hægt að vera tvíkynja?“ Vísindavefurinn. 14. mar. 2005. Vefsíða. 24. sep. 2017. <http://visindavefur.is/svar.php?id=4834>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Röntgengeisli

Röntgengeislar eru rafsegulgeislun með afar lítilli bylgjulengd og hárri tíðni. Þeir draga nafn sitt af þýska eðlisfræðingnum Wilhelm Röntgen (1845–1923) sem uppgötvaði þá fyrstur. Notkun röntgengeisla til sjúkdómsgreiningar og meðferðar í læknisfræði varð fljótt að sérgrein innan læknisfræðinnar. Fyrsta eiginlega röntgenmyndin var tekin 22. desember 1895. Hún er af hendi Önnu Berthu, konu Röntgens.