Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Hver konar krydd er vanilla og hverjir uppgötvuðu hana?

Svana spurði sérstaklega um þetta:
Er vanilluextrakt sterkara en vanilludropar og af hverju þá ef svo er?

Vanilla er kryddtegund. Hún er meðal annars vinsæl í ýmsa ábætisrétti, til dæmis í súkkulaði, kökur og ís. Vanilla er langur og mjór fræbelgur plöntu sem kallast á fræðimáli Vanilla planifolia.

Blóm plöntunnar Vanilla planifolia.

Vanilla er önnur dýrasta kryddtegundin, aðeins saffran er dýrara. Ástæðan er sú að framleiðsla á henni en bæði mann- og tímafrek. Í vanillurækt nútímans sér mannshöndin yfirleitt um það að fræva blómin. Hver einstaklingur nær yfirleitt að fræva um 1000-2000 blóm á dag. Átta mánuðum síðar hefst uppskera á fræbelgjunum, rétt áður en þeir verða fullþroska. Eftir að belgirnir hafa verið tíndir er um 70 gráðu heitri gufu hleypt á þá og því næst eru belgirnir þurrkaðir, yfirleitt í sól, og loks látnir gerjast í um 4-5 mánuði. Að þessu ferli loknu er fræbelgjunum pakkað og þeir seldir.

Náttúrleg heimkynni vanilluplöntunnar eru í Mið-Ameríku og þar vex hún villt við jaðar hitabeltisskóga Mexíkó. Aðeins þar verður frævun á náttúrlegan hátt. Á þessum slóðum hafa menn því fyrst komist í kynni við vanillu en enginn veit nákvæmlega hvenær það var.

Montezuma II. var síðasti keisari Asteka (1502-20). Vitað er að hann drakk drykk gerðan úr kakóbaunum, kryddaðan með vanillu.

Evrópubúar komust fyrst í kynni við vanillu á tímum landafundanna. Spænski landvinningamaðurinn og skrásetjarinn Bernal Díaz del Castillo (um 1495 - 1584) segir frá því snemma á 16. öld að Montezuma II., sem var síðasti keisari Asteka (1502–20), hafi drukkið drykk gerðan úr kakóbaunum sem kryddaður var með vanillu.

Spánverjar fluttu vanillu til Spánar á síðari hluta 16. aldar og notuðu hana meðal annars til að bragðbæta súkkulaði. Vanilluplantan var flutt til eyjunnar Réunion á Indlandshafi árið 1822 og til Máritíus 1827. Þar gekk hins vegar lítið að fræva blóm plöntunnar og það var ekki fyrr en Edmond Albius (1829-1880) fann upp á hagnýtri aðferð til að handfræva vanillu að hægt var að rækta hana í verulegu magni. Aðferðin fólst í því að nota litla stöng eða grasblað og þumalfingur til að fræva blómin. Albius skipar veigamikinn sess í sögu vanilluræktunar en hann hafði upprunalega verið þræll. Aðferðina uppgötvaði hann aðeins 12 ára gamall og hún er enn notuð.

Edmond Albius (1829-1880) uppgötvaði fyrstur manna hagnýta leið til að handfræva vanillu.

Mikið af ræktaðri vanillu er notað til að framleiða „vanilluextrakt“ eða vanillusafa, en það er alkóhól-vatnslausn sem inniheldur bragðefni úr eiginlegri vanillu. Samkvæmt bandarískum reglugerðum þarf slík vara að innihalda að lágmarki 35% alkóhól. Í bestu vanilludropunum er sykurinnihald takmarkað. Vörur sem á stendur 'vanilla flavouring' eru ekki af sömu gæðum og þær sem merktar eru með orðunum 'pure vanilla extract'. Vanilluextrakt sem merkt er þannig ætti að vera sterkara en vanilludropar sem ekki eru merktir á sambærilegan hátt.

Vanillín er aðalbragðefnið í vanillu. Það var fyrst búið til með aðferðum efnafræðinnar árið 1874. Slíkt vanillín er yfirleitt notað í vanilludropa en það þykir ekki hafa sömu bragðeiginleika og vanilla.

Heimildir:

Myndir:


Þetta svar er eftir nemendur í Háskóla unga fólksins, námskeiðum á vegum HÍ fyrir 12-16 ára ungmenni í júnímánuði 2017.

Útgáfudagur

29.6.2017

Spyrjandi

Svana Sig.

Höfundar

nemandi í Háskóla unga fólksins

nemandi í Háskóla unga fólksins

Jón Gunnar Þorsteinsson

bókmenntafræðingur og ritstjóri Vísindavefsins

Tilvísun

Baltasar Breki Albertsson, Júlíus Garðar Gíslason og Jón Gunnar Þorsteinsson. „Hver konar krydd er vanilla og hverjir uppgötvuðu hana?“ Vísindavefurinn, 29. júní 2017. Sótt 23. september 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=74199.

Baltasar Breki Albertsson, Júlíus Garðar Gíslason og Jón Gunnar Þorsteinsson. (2017, 29. júní). Hver konar krydd er vanilla og hverjir uppgötvuðu hana? Vísindavefurinn. Sótt af http://visindavefur.is/svar.php?id=74199

Baltasar Breki Albertsson, Júlíus Garðar Gíslason og Jón Gunnar Þorsteinsson. „Hver konar krydd er vanilla og hverjir uppgötvuðu hana?“ Vísindavefurinn. 29. jún. 2017. Vefsíða. 23. sep. 2017. <http://visindavefur.is/svar.php?id=74199>.

Chicago | APA | MLA

Sendu inn spurningu
eða

Vísindadagatalið

Vélmenni

Hugmyndin um vélmenni, þ.e. vél í mannslíki, kemur víða fyrir í fornum goðsögum og bókmenntum. Fyrsti nútímaróbotinn kom á markað 1961. Hann nefndist Unimate og var eins konar gervihandleggur, notaður við bílaframleiðslu í verksmiðjum General Motors. Orðið róbot á sér tékkneskar rætur, það kom fyrst fyrir í leikriti eftir rithöfundinn Karel Čapek frá árinu 1920.