Hver var upphafsmaður vinnusálfræði á Íslandi?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hver var upphafsmaður vinnusálfræði á Íslandi?
Upphaf vinnusálfræðinnar er oft rakið til þess tíma þegar sálfræði var að verða til, undir lok 19. aldar.^[1] Á þessum tíma stóð iðnvæðing í vestrænum heimi í miklum blóma með seinni iðnbyltingunni.^[2] Frumkvöðlar í fræðunum sáu fyrir sér að fræðin mætti hagnýta í þágu iðnaðar og framþróunar hans og samfélagsins almennt.^[3] Í þeim tilgangi var til dæmis Hawthorne-rannsóknin gerð en um hana má lesa í svari við spurningunni Út á hvað gekk Hawthorne-rannsóknin í sálfræði og hver var niðurstaða hennar? Með tíð og tíma hefur vinnusálfræði teygt sig inn á önnur svið meðfram risi þjónustuhagkerfisins sem er ríkjandi á Vesturlöndum í samtímanum.

Vinnusálfræði á sér nokkra sögu á Íslandi í upphafi tuttugustu aldar, í árdaga fagsins. Þá stóð Guðmundur Finnbogason, um tíma prófessor í hagnýtri sálfræði við Háskóla Íslands, fyrir útgáfu bóka um vinnusálfræði, fyrirlestrum og tilraunum með nemendum sínum.^[4] Bækurnar urðu tvær, Vit og strit (1915) og Vinnan (1917), en þær fjalla um sígild viðfangsefni vinnusálfræðinnar: Aðlögun vinnustaða að fólki og öfugt, nýtingu hugvitsins til að gera vinnuna skaplegri, hvernig má auka afköst í vinnu, en líka um þreytu.^[5] Guðmundi þótti sjálfsagt að fólki væri skipulega kennt að ástunda vinnu á hagkvæman hátt. Þá skrifaði hann einnig um tilraunir erlendis þar sem framleiðni fyrirtækja var aukin með markvissum aðgerðum, vinnutíminn styttur jafnframt og heildarframleiðsla jókst.^[6] Hvort tveggja hefur verið nýlunda á þeim tíma.

Guðmundur Finnbogason stóð einnig fyrir notkun sálfræðilegra prófa á vinnumarkaði á þessum tíma. Árið 1922 lagði hann próf fyrir umsækjendur um starf símastúlkna við Landssíma Íslands, en í þá daga þurfti handvirkt að tengja saman viðmælendur símtala í símakerfum sem þótti vandasamur starfi. Guðmundur lagði þrjú próf fyrir um fimmtíu konur og voru þær sem stóðu sig best á prófunum ráðnar. Að hans sögn reyndust vel þær konur sem voru ráðnar. Áframhald varð þó ekki á prófunum sem þessum hjá Guðmundi.^[7]

Þessar frumraunir Guðmundar bera vott um framsýni og stórhug hans, þar sem íslenskt samfélag var mun fátækara og frumstæðara en nú er. Skrif hans frá þessum tíma benda til að honum hefur verið hugleikið að hagkvæmni og skilvirkni nýttist öllum. Hagnýting vísindalegrar aðferðar er sem rauður þráður í skrifum hans frá þessum tíma. Hætt er þó við að skrif hans og prófanir hafi komið fólki öðruvísi fyrir sjónir í kringum 1920 en nú, einni öld síðar, enda var mun minna hugað að starfsþjálfun í þá daga og skipulagi vinnunnar oft ábótavant miðað við okkar tíma. Áhrifa vinnusálfræði og hugsunar hennar gætir víða í kringum okkur í samtímanum, þegar grannt er skoðað.

Tilvísanir:

1. ^ Leahey (2004), bls. 186. Landy og Conte (2013), bls. 17-23.
2. ^ Britannica (20. apríl 2026).
3. ^ Leahey (2004), bls. 453-455.
4. ^ Jörgen L. Pind (2020), bls. 381-395.
5. ^ Guðmundur Finnbogason (1915), einkum kaflar 1, 2, og 5. – Guðmundur Finnbogason (1917), einkum kaflar 1 og 2.
6. ^ Guðmundur Finnbogason (1917), kafli 2.
7. ^ Jörgen L. Pind (2020), 405-411.

Heimildir og myndir:

• Britannica (2026, 20. apríl). Second Industrial Revolution. https://www.britannica.com/event/Industrial-Revolution/The-first-Industrial-Revolution#ref3504
• Guðmundur Finnbogason (1915). Vit og strit. Nokkrar greinar. Reykjavík: Bókaverzlun Sigfúsar Eymundssonar.
• Guðmundur Finnbogason (1917). Vinnan. Reykjavík: Bókaverzlun Sigfúsar Eymundssonar.
• Landy, F. J. og Conte, J. M. (2013). Work in the 21st century: An introduction to industrial and organizational psychology (fjórða útgáfa). New Jersey: Wiley.
• Jörgen L. Pind (2020). Frá sál til sálar: Ævi og verk Guðmundar Finnbogassonar sálfræðings (önnur útgáfa). Reykjavík: Háskólaútgáfan.
• Leahey, T. H. (2004). A history of psychology: Main currents in psychological thought (sjötta útgáfa). New Jersey: Pearson – Prentice Hall.
• Yfirlitsmynd: Magnús Ólafsson. Verslunin Hamborg í Aðalstræti 9 / Hamborg store in Aðalstræti 9. ca. 1925. Ljósmyndasafn Reykjavíkur. Flickr. https://www.flickr.com/photos/reykjavikmuseumofphotography/3545740596
• Kona. Sarpur. Mynd varðveitt hjá Þjóðminjasafni Íslands. Birt með góðfúslegu leyfi safnsins. https://sarpur.is/is/collection/item/637707/
• Willem van de Poll. (1934). Guðmundur Finnbogason (1934).jpg. Wikimedia Commons. Birt undir CC BY-SA 3.0leyfi. https://commons.wikimedia.org

...