Sólin Sólin Rís 04:28 • sest 22:38 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 22:45 • Sest 05:14 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 07:00 • Síðdegis: 19:15 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 01:02 • Síðdegis: 13:03 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 04:28 • sest 22:38 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 22:45 • Sest 05:14 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 07:00 • Síðdegis: 19:15 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 01:02 • Síðdegis: 13:03 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Náttúruvísindi og verkfræði Jarðvísindi Hvers vegna standa eldgos í Grímsvötnum bara í stuttan tíma?

Flokkun:

30.7.2026
Náttúruvísindi og verkfræði Jarðvísindi

Hvers vegna standa eldgos í Grímsvötnum bara í stuttan tíma?

Sigurður Steinþórsson

Í svari við spurningunni Hvers konar gos verða í Grímsvötnum? segir að frá landnámi hafi 20 rúmkílómetrar af kviku komið upp úr Grímsvatnakerfinu, næstmest allra 30 eldstöðvakerfa landsins á eftir Kötlukerfinu; í þeim samanburði munaði mest um stórgosin tvö, Eldgjárhraun árið 937 (20 km3) og Skaftáreldahraun 1783 (15 km3). Hvað fjölda eldgosa á sama tímabili varðar ber Grímsvatnakerfið hæst, með að minnsta kosti 75 gos.

En hvað með lengd gosanna? Í fyrrnefndu svari kemur fram að flest eru þau fremur lítil (gosefni < 0,1 km3) og algengast að þau standi yfir í nokkra daga eða vikur þótt dæmi séu um lengri gos (1783–84). Í svari við spurningunni Hversu stórt var gosið í Geldingadölum? er tafla yfir lengd, rúmmál og afl 14 gosa þar sem þessir þættir eru þekktir eða áætlaðir – af þeim vöruðu aðeins fimm gos einn mánuð eða styttra: Hekla 1980 (3 dagar), Hekla 1981 (7 d.), Hekla 2000 (11 d.), Fimmvörðuháls 2010 (23 d.) og Askja 1961 (30 d.). Gos í Grímsvötnum eru því oft og tíðum í styttra lagi miðað við aðrar eldstöðvar og er vert að skoða næsta óvenjulega eða einstæða goshætti eldstöðvarinnar.

Grímsvötn eru askja (sigketill) með háhitasvæði í botni sem bendir til þess að fremur grunnt sé á kvikuhólfið undir. Jökulís „skríður“ niður í lægðina úr norðri og bráðnar að hluta til meðan íshellan lyftist smám saman og vaxandi farg byggir upp þrýsting á kvikuhólfið undir. Grímsvatnahlaup og -eldgos fara jafnan saman; jökulhlaupin koma úr Grímsvötnum þegar vatnhæð í „katlinum“ fleytir upp jökulstíflu í SA-enda hans og vatnið streymir undir ísnum 40 km niður á Skeiðarársand. Löngum var um það deilt hvort eldgos þurfi til að bræða ísinn og valda hlaupi, eða þrýstiléttir á kvikuhólfið komi gosi af stað þegar jökulhlaup hleypir vatni úr katlinum—í flestum Grímsvatnagosum lækkar vatnsyfirborðið um 70–150 metra. „Sennilegt er að þessi breytileiki í fargi ofan á kvikuhólf undir Grímsvötnum eigi þátt í tíðum gosum þar.“ [1]

Frá gosi í Grímsvötnum 1998.

Frá gosi í Grímsvötnum 1998.

Í Kötlu virðist þessu öðruvísi farið því stöðugt rennur úr katlinum þar, samanber það að leiðnimælingar í Múlakvísl sýna virkni í jarðhitakerfi Kötlu; í nokkrar aldir gaus Katla tvisvar á öld (með 40 og 60 ára millibili) en jafnskjótt og fræðimenn höfðu áttað sig á þessari reglu hætti hún að gilda: Kötlugosið 1918 hefur orðið hið síðasta í meira en 100 ár.

Spurningunni er hér svarað með eftirfarandi tilgátu: Þótt Grímsvötn séu öflug eldstöð, eins og rúmmál gosefna sýnir, þá knýja ytri öfl fram svo tíð gos að orku brestur til annars en að þau séu stutt.

Tilvísun:
  1. ^ Magnús Tumi Guðmundsson, Guðrún Larsen og Þorvaldur Þórðarson. (2021, 30. nóvember). Hvers konar gos verða í Grímsvötnum? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=79679

Myndir:

Höfundur

Sigurður Steinþórsson

Sigurður Steinþórsson

prófessor emeritus

Útgáfudagur

30.7.2026

Spyrjandi

Björn Gústav Jónsson

Efnisorð

Tilvísun

Sigurður Steinþórsson. „Hvers vegna standa eldgos í Grímsvötnum bara í stuttan tíma?“ Vísindavefurinn, 30. júlí 2026, sótt 30. júlí 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=82888.

Sigurður Steinþórsson. (2026, 30. júlí). Hvers vegna standa eldgos í Grímsvötnum bara í stuttan tíma? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=82888

Sigurður Steinþórsson. „Hvers vegna standa eldgos í Grímsvötnum bara í stuttan tíma?“ Vísindavefurinn. 30. júl. 2026. Vefsíða. 30. júl. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=82888>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvers vegna standa eldgos í Grímsvötnum bara í stuttan tíma?
Í svari við spurningunni Hvers konar gos verða í Grímsvötnum? segir að frá landnámi hafi 20 rúmkílómetrar af kviku komið upp úr Grímsvatnakerfinu, næstmest allra 30 eldstöðvakerfa landsins á eftir Kötlukerfinu; í þeim samanburði munaði mest um stórgosin tvö, Eldgjárhraun árið 937 (20 km3) og Skaftáreldahraun 1783 (15 km3). Hvað fjölda eldgosa á sama tímabili varðar ber Grímsvatnakerfið hæst, með að minnsta kosti 75 gos.

En hvað með lengd gosanna? Í fyrrnefndu svari kemur fram að flest eru þau fremur lítil (gosefni < 0,1 km3) og algengast að þau standi yfir í nokkra daga eða vikur þótt dæmi séu um lengri gos (1783–84). Í svari við spurningunni Hversu stórt var gosið í Geldingadölum? er tafla yfir lengd, rúmmál og afl 14 gosa þar sem þessir þættir eru þekktir eða áætlaðir – af þeim vöruðu aðeins fimm gos einn mánuð eða styttra: Hekla 1980 (3 dagar), Hekla 1981 (7 d.), Hekla 2000 (11 d.), Fimmvörðuháls 2010 (23 d.) og Askja 1961 (30 d.). Gos í Grímsvötnum eru því oft og tíðum í styttra lagi miðað við aðrar eldstöðvar og er vert að skoða næsta óvenjulega eða einstæða goshætti eldstöðvarinnar.

Grímsvötn eru askja (sigketill) með háhitasvæði í botni sem bendir til þess að fremur grunnt sé á kvikuhólfið undir. Jökulís „skríður“ niður í lægðina úr norðri og bráðnar að hluta til meðan íshellan lyftist smám saman og vaxandi farg byggir upp þrýsting á kvikuhólfið undir. Grímsvatnahlaup og -eldgos fara jafnan saman; jökulhlaupin koma úr Grímsvötnum þegar vatnhæð í „katlinum“ fleytir upp jökulstíflu í SA-enda hans og vatnið streymir undir ísnum 40 km niður á Skeiðarársand. Löngum var um það deilt hvort eldgos þurfi til að bræða ísinn og valda hlaupi, eða þrýstiléttir á kvikuhólfið komi gosi af stað þegar jökulhlaup hleypir vatni úr katlinum—í flestum Grímsvatnagosum lækkar vatnsyfirborðið um 70–150 metra. „Sennilegt er að þessi breytileiki í fargi ofan á kvikuhólf undir Grímsvötnum eigi þátt í tíðum gosum þar.“ [1]

Frá gosi í Grímsvötnum 1998.

Frá gosi í Grímsvötnum 1998.

Í Kötlu virðist þessu öðruvísi farið því stöðugt rennur úr katlinum þar, samanber það að leiðnimælingar í Múlakvísl sýna virkni í jarðhitakerfi Kötlu; í nokkrar aldir gaus Katla tvisvar á öld (með 40 og 60 ára millibili) en jafnskjótt og fræðimenn höfðu áttað sig á þessari reglu hætti hún að gilda: Kötlugosið 1918 hefur orðið hið síðasta í meira en 100 ár.

Spurningunni er hér svarað með eftirfarandi tilgátu: Þótt Grímsvötn séu öflug eldstöð, eins og rúmmál gosefna sýnir, þá knýja ytri öfl fram svo tíð gos að orku brestur til annars en að þau séu stutt.

Tilvísun:
  1. ^ Magnús Tumi Guðmundsson, Guðrún Larsen og Þorvaldur Þórðarson. (2021, 30. nóvember). Hvers konar gos verða í Grímsvötnum? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=79679

Myndir:...