Hvernig myndaðist Eyjafjörðurinn og af hverju eru sandeyrar á pollinum?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hvernig myndaðist Eyjafjörðurinn og af hverju eru sandeyrar á pollinum?
Alla firði og aðlæga dali á Íslandi hafa ísaldarjöklar sorfið niður í blágrýtisstaflann á þremur milljónum ára eins og lýst er í svari sama höfundar við spurningunni Hvað er jökulrof? Hvernig verður jökulrof og landmótun jökla á Íslandi? Þar segir meðal annars:

Skriðjöklar rjúfa landið einkum með tvennum hætti. Í fyrsta lagi sverfa þeir jökulbotninn og dýpka þannig dalina sem þeir skríða um, og í öðru lagi grafa þeir undan hlíðunum beggja megin þannig að þær verða óstöðugar og hrynja út yfir jökulinn. Skriðjökullinn ber grjótið síðan fram, en svarfið sem myndast í jökulbotninum skolast fram sem „gormur“ í jökulánum sem undan jöklinum falla.

Ísöldin var ekki eitt samfellt 3ja milljón ára (Ma) langt skeið fimbulkulda heldur skiptust á um 10.000 ára löng hlýskeið og 9–10 sinnum lengri kuldaskeið, nefnilega um 30 slíkar lotur á ísöldinni allri, nefndar Milankóvic-sveiflur. Þær stjórnast af breytilegri afstöðu sólar og jarðar sem hægt er að reikna út jafnt fyrir fortíð sem framtíð.

Hraunin er hlóðu upp blágrýtissyrpurnar sem umlykja Eyjafjörð runnu á tímabilinu 12–6 Ma frá „norður-gosbelti“ sem lá um Vatnsnes milli Húnafjarðar og Miðfjarðar – núverandi norðurgosbelti opnaðist fyrir 5–6 Ma. Á því langa tímabili fór loftslag á Íslandi hægt kólnandi, frá Flórída-loftslagi fyrir um 12 Ma^[1] uns jöklar tóku að myndast fyrir 3 Ma og ísöldin gekk í garð.

Þegar síðasta jökulskeið (af ~30) náði hámarki fyrir um 20.000 árum hafði yfirborð heimshafanna lækkað um 120–130 metra vegna þess hve mikið vatn var bundið í jöklum meginlandanna. Yfir miðhálendi Íslands var jökulskjöldurinn sennilega um 1500 m þykkur, náði út fyrir núverandi strendur og sums staðar út á landgrunnsbrúnir; merki eru um að jökull frá meginlandinu hafi náð út yfir Grímsey. Skriðjöklar fylltu alla dali, firði og flóa.

Fyrir um 15.000 árum hlýnaði loks skyndilega, meginlandsjöklarnir miklu tóku að bráðna og íslenskir jöklar að hörfa; 2000 árum síðar voru jöklar víðast hvar komnir inn fyrir núverandi strönd. Hækkandi sjávarborð fleytti upp skriðjöklum og ýtti þannig undir hörfun þeirra. Yfirborð heimshafanna hækkaði hraðar vegna jöklabráðnunar en Ísland undan fargi ísaldarjökulsins. Það sýna meðal annars hæstu fornar strandlínur við Eyjafjörð sem liggja víðast hvar á bilinu 30–50 metra yfir núverandi sjávarmáli. Innarlega í firðinum, milli Hörgár og Akureyrar, er að finna fjölda fornra malarhjalla á 20-25 m.h.y.s. sem mynduðust við hörfun jökulsins þar sem jökulárnar mættu sjónum.

Á sama veg hafa ósar Eyjafjarðarár gengið út dalinn allt frá því að jökla leysti fyrir 10.000 árum. Áin ber fram grjótmylsnu – hnullunga, möl, sand og leir – ekki síst í vorleysingum. Framburðurinn sekkur til botns þegar árstreymið missir burðarafl sitt í árósunum. Þar tekur hafaldan við mylsnunni, flytur hana um fjöruna og myndar eyrar og rif. Um þann þátt má lesa í svari höfundar við spurningunni Hvernig myndast eyrar í fjörðum?

Tilvísun:

1. ^ Frá þessum tíma (12 Ma) er hinn frægi surtarbrandur við Brjánslæk á Barðaströnd sem Eggert Ólafsson lýsti í Ferðabók þeirra Bjarna Pálssonar (1772) og taldi flóruna í surtarbrandinum réttilega vera af amerískri rót. 200 árum síðar las Friðgeir Grímsson jarðfræðingur 13 Ma loftslagssögu blágrýtisins (tertíersins) á Íslands úr surtarbrandi af ýmsum aldri: hlýnun frá upphafi til 12 Ma og síðan hæga kólnun til ísaldar fyrir 3 Ma.

Heimildir og myndir:

• Ólafur Ingólfsson. (2008, 16. janúar). Hvaða ályktanir um loftslagsbreytingar í tímans rás má draga af rannsóknum á jöklabreytingum á Íslandi. Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=7009
• Friðgeir Grímsson. (1999). Þrimilsdalur: „Forn flóra í fögrum dal“. Óbirt BS-ritgerð. Háskóli Íslands, Reykjavík.
• Jóhann Ísak Pétursson & Jón Gauti Jónsson. (2001). Jarðfræði. Svell er á gnípu, eldur geisar undir. Iðnú, Reykjavík 2001.
• Yfirlitsmynd: Eyjafjörður.jpeg. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eyjafjörður.jpeg
• Mats Wibe Lund. Svalbarðseyri séð til suðurs, Svalbarðsstrandarhreppur. Eyjafjörður, Akureyri í baksýni. MWL0021276-5.jpg. Mats Icelandic Image Library. Birt með góðfúslegu leyfi. www.mats.is.

...