Sólin Sólin Rís 05:25 • sest 21:37 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 13:16 • Sest 21:05 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:21 • Síðdegis: 21:36 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:10 • Síðdegis: 15:27 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 05:25 • sest 21:37 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 13:16 • Sest 21:05 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 09:21 • Síðdegis: 21:36 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 03:10 • Síðdegis: 15:27 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=
Forsíða Heilbrigðisvísindi Læknisfræði Hvað er vitað um ebóluveirur og sjúkdóminn sem þær valda?

Flokkun:

17.8.2026
Heilbrigðisvísindi Læknisfræði

Hvað er vitað um ebóluveirur og sjúkdóminn sem þær valda?

Jón Magnús Jóhannesson

HHÍ í flokkum
Ebóluveirur valda alvarlegum smitsjúkdómi sem kallast ebólusjúkdómur (e. Ebola virus disease, EVD). Vorið 2026 braust út faraldur ebólusjúkdóms í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó (e. Democratic Republic of Congo, DRC) og Úganda. Þegar þetta er skrifað, í júlí 2026, hefur ekki tekist að ná stjórn á faraldrinum og er hann nú þegar með stærri ebólu-faröldrum sem geisað hafa.

Ebóluveirur tilheyra fjölskyldu veira sem kallast þráðveirur (e. filoviruses, l. Filoviridae). Veiran dregur nafn sitt af ánni Ebólu í Kongó en allar sjúkdómsvaldandi ebóluveirur koma upprunalega frá Afríku sunnan Sahara. Til eru sex tegundir af ebóluveirum, þar af eru þrjár sem hafa reynst mönnum sérstaklega skæðar:
  • Zaír-ebóluveira (EBOV): greindist fyrst í Kongó árið 1976 og er algengasti orsakavaldur ebólusjúkdóms. Veira þessarar tegundar olli stærsta faraldi sjúkdómsins frá upphafi sem geisaði í Vestur-Afríku 2014-2016 og taldi tæp 30.000 tilfelli og 11.300 dauðsföll.
  • Súdan-ebóluveira (SUDV): greindist fyrst í Súdan árið 1976 og hefur síðan valdið fjölda faraldra, aðallega í Úganda og Súdan.
  • Bundibugyo-ebóluveira (BDBV): greindist fyrst í Úganda árið 2007. Þessi tegund er orsök faraldursins í Kongó og Úganda 2026 en hafði áður valdið tveimur faröldrum, í Úganda 2007-2008 og í Kongó 2012. Þessi tegund veirunnar veldur mögulega aðeins vægari veikindum en EBOV og SUDV, en það er þó ekki staðfest.
  • Reston-ebóluveira (RESTV): veldur ekki sjúkdómi í mönnum.
  • Taïskógar-ebóluveira (TAFV): hefur í stöku tilfellum valdið veikindum í mönnum.
  • Bombali-ebóluveira (BOMV): hefur ekki valdið veikindum í mönnum enn sem komið er.

Ebóluveirur tilheyra fjölskyldu veira sem kallast þráðveirur. Rafeindasmásjármynd af ebóluveiru á yfirborði veró-frumu (þekjufrumulínu úr nýra grænapa).

Ebóluveirur tilheyra fjölskyldu veira sem kallast þráðveirur. Rafeindasmásjármynd af ebóluveiru á yfirborði veró-frumu (þekjufrumulínu úr nýra grænapa).

Ebólusjúkdómur er svonefnd súna (e. zoonosis), en það orð er notað um sjúkdóma sem smitast með náttúrulegum hætti milli dýra og manna. Talið er að allar ebóluveirur komi upprunalega frá leðurblökum en aðeins ein tegund (BOMV) hefur þó verið einangruð sérstaklega úr leðurblöku. Hvað sem því líður berst ebóluveiran fyrst til manna úr sýktum dýrum. Oftast er um að ræða villt dýr, sérstaklega apadýr. Smit yfir í menn getur orðið bæði við veiðar og neyslu kjöts af villtum dýrum (e. bushmeat). Hins vegar er almennt lítið vitað um nákvæman uppruna hvers faraldurs.

Áberandi eiginleiki ebóluveira er að eftir upprunalegt smit frá dýri dreifast þær aðallega manna á milli og virðast vera bráðsmitandi ef af útsetningu verður. Fólk smitast einkum við snertingu við líkamsvessa sýktra einstaklinga, lifandi eða látinna. Dæmi um smitandi líkamsvessa eru munnvatn, blóð, þvag og saur. Ef þessir líkamsvessar komast í snertingu við slímhúðir, til dæmis í nefi, munni eða auga, eða rofna húð, er hætta á smiti mikil. Smit getur orðið við náin samskipti, þar á meðal til heilbrigðisstarfsmanna sem sinna sýktum einstaklingum.

Ebólusjúkdómur getur verið bráðsmitandi og mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk gæti ýtrustu varúðar. Mynd frá Gíneu sem var meðal þeirra landa sem urðu illa úti í ebólufaraldrinum 2014.

Ebólusjúkdómur getur verið bráðsmitandi og mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk gæti ýtrustu varúðar. Mynd frá Gíneu sem var meðal þeirra landa sem urðu illa úti í ebólufaraldrinum 2014.

Ebóluveirur valda sjúkdómsmynd sem er gjarnan kölluð „blæðandi hitasótt“ (e. hemorrhagic fever). Hins vegar er raunveruleg birtingarmynd flókin og breytileg – hvorki hiti né innvortis blæðingar koma alltaf fram. Nær allir sem smitast af sjúkdómsvaldandi ebóluveiru fá einhver einkenni og verða alvarlega veikir. Einkenni koma oftast fram 6-12 dögum eftir smit en þetta bil getur verið mun breiðara.

Fyrstu einkenni ebólusjúkdóms eru keimlík þeim sem fylgja fjölda annarra sýkinga: hiti, hrollur, slappleiki, lystarleysi, vöðvaverkir og höfuðverkir. Meltingarfæraeinkenni koma gjarnan fram nokkrum dögum síðar með ógleði, uppköstum, kviðverkjum og niðurgangi. Einnig eru útbrot algeng þegar líður á veikindin.

Alvarlegri einkenni fara að koma fram eftir um viku frá upphafi veikinda og tengjast þau heiftarlegu ónæmissvari gegn veirunni. Einkenni geta komið fram í nánast hvaða hluta líkamans sem er, sem enda oft með losti (e. shock) og bilun fjölda líffærakerfa. Í sérstaklega alvarlegum tilfellum getur blóðstorkukerfi líkamans bilað, sem getur leitt til alvarlegra innvortis blæðinga.

Greining ebólusjúkdóms þarfnast sértækra prófa sem greina erfðaefni veirunnar með kjarnsýrumögnun (e. nucleic acid amplification test, sem dæmi polymerase chain reaction eða PCR). Vanalega greinir hvert próf aðeins eina tegund ebóluveiru í einu sem er að hluta ástæðan fyrir því að langan tíma tók að greina faraldurinn vorið 2026 vegna sjaldgæfari tegundar (BDBV).

Lítið er um sértækar meðferðir gegn ebóluveirum. Lyfið remdesivír, sem hefur reynst vel við COVID-19, var upprunalega hannað sem meðferð við ebólusjúkdómi, og sum gögn benda til ávinnings. Einnig hafa verið þróuð einstofna mótefni (e. monoclonal antibodies) sem beinast að vissum yfirborðsþáttum veirunnar. Rannsóknir eru hafnar til að kanna virkni þessara meðferða gegn BDBV sérstaklega.

Aðeins er til bóluefni gegn einni tegund ebóluveiru: EBOV. Bólusetningin minnkar verulega líkur á alvarlegum veikindum vegna þeirrar tegundar en veitir hins vegar ekki vörn gegn öðrum tegundum miðað við fyrirliggjandi gögn.

Skilti í Gíneu, innihald textans er eitthvað á þessa leið: „Grunar þig að þú sért með ebólu? Leitaðu þér aðstoðar strax – skjót meðferð eykur líkurnar á bata og því að lifa sjúkdóminn af.“

Skilti í Gíneu, innihald textans er eitthvað á þessa leið: „Grunar þig að þú sért með ebólu? Leitaðu þér aðstoðar strax – skjót meðferð eykur líkurnar á bata og því að lifa sjúkdóminn af.“

Kjarninn í meðferð við ebólusjúkdómi er stuðningsmeðferð, það er að koma einstaklingi í gegnum veikindin. Oft er þörf á meðferð á gjörgæslu til að veita nauðsynlegan stuðning. Með ítarlegri stuðningsmeðferð virðist vera hægt að minnka verulega hættu á dauða. Hins vegar eru langvinnir fylgikvillar algengir. Til eru dæmi um að veiran haldi sér virkri á vissum stöðum líkamans, sérstaklega taugakerfi, augum og eistum, sem getur leitt til smita síðar meir.

Erfitt hefur reynst að meta líkindi á dauða af völdum ebólusjúkdóms. Dánarhlutfall (e. fatality ratio) í faröldrum er gjarnan á bilinu 25% til 90% þannig að ljóst er að þessi sjúkdómur er sérlega hættulegur. Hins vegar greinist ebólusjúkdómur oftast á svæðum þar sem aðgengi að heilbrigðisþjónustu er takmarkað, sem verulega skerðir þá stuðningsmeðferð sem hægt er að veita.

Ebólufaraldurinn sem braust út vorið 2026 byrjaði í Itúrí-héraði í austurhluta Kongó og var fyrsta tilfellið líklegast í bænum Mongbwalu. Við ritun þessa svars, seint í júlí 2026, eru staðfest tæplega 3.300 tilfelli sjúkdóms og hátt í 1450 dauðsföll, en talið er líklegt að fjöldi tilfella sé margfalt meiri. Viðbrögð við faraldrinum hafa reynst erfið í ljósi aðstæðna í Kongó, meðal annars vegna vopnaðra átaka, skorts á vatni og mat, og slæms aðgengis að heilbrigðisþjónustu. Þó hættan á dreifingu sjúkdómsins víðar um heiminn sé ólíkleg, þá er veruleg hætta á útsetningu ef ferðast er til þeirra svæða þar sem faraldurinn geisar. Til að mynda greindist einn einstaklingur í Frakklandi með ebólusjúkdóm vegna BDBV eftir ferðalag til Kongó.

Heimildir og myndir:

Höfundur

Jón Magnús Jóhannesson

Jón Magnús Jóhannesson

læknir og rannsakandi

Útgáfudagur

17.8.2026

Spyrjandi

Kári

Efnisorð

Tilvísun

Jón Magnús Jóhannesson. „Hvað er vitað um ebóluveirur og sjúkdóminn sem þær valda?“ Vísindavefurinn, 17. ágúst 2026, sótt 17. ágúst 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=89288.

Jón Magnús Jóhannesson. (2026, 17. ágúst). Hvað er vitað um ebóluveirur og sjúkdóminn sem þær valda? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=89288

Jón Magnús Jóhannesson. „Hvað er vitað um ebóluveirur og sjúkdóminn sem þær valda?“ Vísindavefurinn. 17. ágú. 2026. Vefsíða. 17. ágú. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=89288>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Vísindavefnum

Skoða öll nýjustu svörin

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki

Senda grein til vinar

=

Hvað er vitað um ebóluveirur og sjúkdóminn sem þær valda?
Ebóluveirur valda alvarlegum smitsjúkdómi sem kallast ebólusjúkdómur (e. Ebola virus disease, EVD). Vorið 2026 braust út faraldur ebólusjúkdóms í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó (e. Democratic Republic of Congo, DRC) og Úganda. Þegar þetta er skrifað, í júlí 2026, hefur ekki tekist að ná stjórn á faraldrinum og er hann nú þegar með stærri ebólu-faröldrum sem geisað hafa.

Ebóluveirur tilheyra fjölskyldu veira sem kallast þráðveirur (e. filoviruses, l. Filoviridae). Veiran dregur nafn sitt af ánni Ebólu í Kongó en allar sjúkdómsvaldandi ebóluveirur koma upprunalega frá Afríku sunnan Sahara. Til eru sex tegundir af ebóluveirum, þar af eru þrjár sem hafa reynst mönnum sérstaklega skæðar:
  • Zaír-ebóluveira (EBOV): greindist fyrst í Kongó árið 1976 og er algengasti orsakavaldur ebólusjúkdóms. Veira þessarar tegundar olli stærsta faraldi sjúkdómsins frá upphafi sem geisaði í Vestur-Afríku 2014-2016 og taldi tæp 30.000 tilfelli og 11.300 dauðsföll.
  • Súdan-ebóluveira (SUDV): greindist fyrst í Súdan árið 1976 og hefur síðan valdið fjölda faraldra, aðallega í Úganda og Súdan.
  • Bundibugyo-ebóluveira (BDBV): greindist fyrst í Úganda árið 2007. Þessi tegund er orsök faraldursins í Kongó og Úganda 2026 en hafði áður valdið tveimur faröldrum, í Úganda 2007-2008 og í Kongó 2012. Þessi tegund veirunnar veldur mögulega aðeins vægari veikindum en EBOV og SUDV, en það er þó ekki staðfest.
  • Reston-ebóluveira (RESTV): veldur ekki sjúkdómi í mönnum.
  • Taïskógar-ebóluveira (TAFV): hefur í stöku tilfellum valdið veikindum í mönnum.
  • Bombali-ebóluveira (BOMV): hefur ekki valdið veikindum í mönnum enn sem komið er.

Ebóluveirur tilheyra fjölskyldu veira sem kallast þráðveirur. Rafeindasmásjármynd af ebóluveiru á yfirborði veró-frumu (þekjufrumulínu úr nýra grænapa).

Ebóluveirur tilheyra fjölskyldu veira sem kallast þráðveirur. Rafeindasmásjármynd af ebóluveiru á yfirborði veró-frumu (þekjufrumulínu úr nýra grænapa).

Ebólusjúkdómur er svonefnd súna (e. zoonosis), en það orð er notað um sjúkdóma sem smitast með náttúrulegum hætti milli dýra og manna. Talið er að allar ebóluveirur komi upprunalega frá leðurblökum en aðeins ein tegund (BOMV) hefur þó verið einangruð sérstaklega úr leðurblöku. Hvað sem því líður berst ebóluveiran fyrst til manna úr sýktum dýrum. Oftast er um að ræða villt dýr, sérstaklega apadýr. Smit yfir í menn getur orðið bæði við veiðar og neyslu kjöts af villtum dýrum (e. bushmeat). Hins vegar er almennt lítið vitað um nákvæman uppruna hvers faraldurs.

Áberandi eiginleiki ebóluveira er að eftir upprunalegt smit frá dýri dreifast þær aðallega manna á milli og virðast vera bráðsmitandi ef af útsetningu verður. Fólk smitast einkum við snertingu við líkamsvessa sýktra einstaklinga, lifandi eða látinna. Dæmi um smitandi líkamsvessa eru munnvatn, blóð, þvag og saur. Ef þessir líkamsvessar komast í snertingu við slímhúðir, til dæmis í nefi, munni eða auga, eða rofna húð, er hætta á smiti mikil. Smit getur orðið við náin samskipti, þar á meðal til heilbrigðisstarfsmanna sem sinna sýktum einstaklingum.

Ebólusjúkdómur getur verið bráðsmitandi og mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk gæti ýtrustu varúðar. Mynd frá Gíneu sem var meðal þeirra landa sem urðu illa úti í ebólufaraldrinum 2014.

Ebólusjúkdómur getur verið bráðsmitandi og mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk gæti ýtrustu varúðar. Mynd frá Gíneu sem var meðal þeirra landa sem urðu illa úti í ebólufaraldrinum 2014.

Ebóluveirur valda sjúkdómsmynd sem er gjarnan kölluð „blæðandi hitasótt“ (e. hemorrhagic fever). Hins vegar er raunveruleg birtingarmynd flókin og breytileg – hvorki hiti né innvortis blæðingar koma alltaf fram. Nær allir sem smitast af sjúkdómsvaldandi ebóluveiru fá einhver einkenni og verða alvarlega veikir. Einkenni koma oftast fram 6-12 dögum eftir smit en þetta bil getur verið mun breiðara.

Fyrstu einkenni ebólusjúkdóms eru keimlík þeim sem fylgja fjölda annarra sýkinga: hiti, hrollur, slappleiki, lystarleysi, vöðvaverkir og höfuðverkir. Meltingarfæraeinkenni koma gjarnan fram nokkrum dögum síðar með ógleði, uppköstum, kviðverkjum og niðurgangi. Einnig eru útbrot algeng þegar líður á veikindin.

Alvarlegri einkenni fara að koma fram eftir um viku frá upphafi veikinda og tengjast þau heiftarlegu ónæmissvari gegn veirunni. Einkenni geta komið fram í nánast hvaða hluta líkamans sem er, sem enda oft með losti (e. shock) og bilun fjölda líffærakerfa. Í sérstaklega alvarlegum tilfellum getur blóðstorkukerfi líkamans bilað, sem getur leitt til alvarlegra innvortis blæðinga.

Greining ebólusjúkdóms þarfnast sértækra prófa sem greina erfðaefni veirunnar með kjarnsýrumögnun (e. nucleic acid amplification test, sem dæmi polymerase chain reaction eða PCR). Vanalega greinir hvert próf aðeins eina tegund ebóluveiru í einu sem er að hluta ástæðan fyrir því að langan tíma tók að greina faraldurinn vorið 2026 vegna sjaldgæfari tegundar (BDBV).

Lítið er um sértækar meðferðir gegn ebóluveirum. Lyfið remdesivír, sem hefur reynst vel við COVID-19, var upprunalega hannað sem meðferð við ebólusjúkdómi, og sum gögn benda til ávinnings. Einnig hafa verið þróuð einstofna mótefni (e. monoclonal antibodies) sem beinast að vissum yfirborðsþáttum veirunnar. Rannsóknir eru hafnar til að kanna virkni þessara meðferða gegn BDBV sérstaklega.

Aðeins er til bóluefni gegn einni tegund ebóluveiru: EBOV. Bólusetningin minnkar verulega líkur á alvarlegum veikindum vegna þeirrar tegundar en veitir hins vegar ekki vörn gegn öðrum tegundum miðað við fyrirliggjandi gögn.

Skilti í Gíneu, innihald textans er eitthvað á þessa leið: „Grunar þig að þú sért með ebólu? Leitaðu þér aðstoðar strax – skjót meðferð eykur líkurnar á bata og því að lifa sjúkdóminn af.“

Skilti í Gíneu, innihald textans er eitthvað á þessa leið: „Grunar þig að þú sért með ebólu? Leitaðu þér aðstoðar strax – skjót meðferð eykur líkurnar á bata og því að lifa sjúkdóminn af.“

Kjarninn í meðferð við ebólusjúkdómi er stuðningsmeðferð, það er að koma einstaklingi í gegnum veikindin. Oft er þörf á meðferð á gjörgæslu til að veita nauðsynlegan stuðning. Með ítarlegri stuðningsmeðferð virðist vera hægt að minnka verulega hættu á dauða. Hins vegar eru langvinnir fylgikvillar algengir. Til eru dæmi um að veiran haldi sér virkri á vissum stöðum líkamans, sérstaklega taugakerfi, augum og eistum, sem getur leitt til smita síðar meir.

Erfitt hefur reynst að meta líkindi á dauða af völdum ebólusjúkdóms. Dánarhlutfall (e. fatality ratio) í faröldrum er gjarnan á bilinu 25% til 90% þannig að ljóst er að þessi sjúkdómur er sérlega hættulegur. Hins vegar greinist ebólusjúkdómur oftast á svæðum þar sem aðgengi að heilbrigðisþjónustu er takmarkað, sem verulega skerðir þá stuðningsmeðferð sem hægt er að veita.

Ebólufaraldurinn sem braust út vorið 2026 byrjaði í Itúrí-héraði í austurhluta Kongó og var fyrsta tilfellið líklegast í bænum Mongbwalu. Við ritun þessa svars, seint í júlí 2026, eru staðfest tæplega 3.300 tilfelli sjúkdóms og hátt í 1450 dauðsföll, en talið er líklegt að fjöldi tilfella sé margfalt meiri. Viðbrögð við faraldrinum hafa reynst erfið í ljósi aðstæðna í Kongó, meðal annars vegna vopnaðra átaka, skorts á vatni og mat, og slæms aðgengis að heilbrigðisþjónustu. Þó hættan á dreifingu sjúkdómsins víðar um heiminn sé ólíkleg, þá er veruleg hætta á útsetningu ef ferðast er til þeirra svæða þar sem faraldurinn geisar. Til að mynda greindist einn einstaklingur í Frakklandi með ebólusjúkdóm vegna BDBV eftir ferðalag til Kongó.

Heimildir og myndir:...