Hversu algeng eru eldgos í Bandaríkjunum og hvers vegna heyrum við svo sjaldan um þau?

Nafn þitt

Netfang þitt

Netfang móttakanda

Ruslpóstvörn =

Svar

Hversu algeng eru eldgos í Bandaríkjunum og hvers vegna heyrum við svo sjaldan um þau?
Samkvæmt upplýsingum frá Global Volcanism Program hjá Smithsonian-stofnuninni, sem heldur úti umfangsmiklum gagnagrunni um eldstöðvar og eldgos í heiminum, hafa 165 eldstöðvar í Bandaríkjunum gosið á nútíma (Holocene), það er á síðustu um 12.000 árum. Flestar virkar eldstöðvar á nútíma er því að finna í Bandaríkjunum, eins og nánar er fjallað um í svari við spurningunni Í hvaða landi eru flest virk eldfjöll?

Það kann að hljóma einkennilega að í Bandaríkjunum séu fleiri virkar eldstöðvar en í öðrum löndum, enda heyrist sjaldan af eldgosum þar. Í því sambandi er mikilvægt að hafa í huga að virk eldstöð er ekki það sama og eldstöð sem gýs oft. Eldfjall getur talist virkt samkvæmt viðmiðinu um gos á nútíma þótt þúsundir ára séu frá síðasta gosi.

Þegar rýnt er í gögn kemur þó í ljós að eldgos eru alls ekki sérstaklega sjaldgæf á bandarískum yfirráðasvæðum. Hér þarf að hafa í huga að tölur Global Volcanism Program fyrir Bandaríkin ná ekki aðeins til þess sem kallað er samliggjandi ríki^[1] heldur einnig til Alaska, Hawaii og eyjasvæða sem heyra undir Bandaríkin. Samkvæmt gagnagrunninum hafa 39 eldstöðvar gosið á þessum svæðum frá 1960 til 2025 og alls hófust 226 staðfest gos á tímabilinu, eða að meðaltali um 3,4 gos á ári.

Svæði sem GVP telur til Bandaríkjanna	Fjöldi gosa 1960–2025	Hlutfall
Alaska og Aljútaeyjar	160	70,8%
Norður-Maríanaeyjar	34	15,0%
Hawaii	25	11,1%
48 samliggjandi ríki Bandaríkjanna	4	1,8%
Bandaríska Samóa	3	1,3%
Samtals	226	100%

Mikil eldvirkni á bandarískum yfirráðasvæðum skýrist af legu þeirra á nokkrum mjög jarðfræðilega virkum svæðum. Í Alaska og á Aljútaeyjum, sem og við Norður-Maríanaeyjar, tengist eldvirknin sökkbeltum þar sem einn jarðskorpufleki sekkur undir annan. Við slíkar aðstæður myndast kvika sem getur risið upp og myndað langar raðir eldfjalla. Alaska og Aljútaeyjar eru hluti af eldhringnum svonefndum (e. Ring of Fire), belti mikillar jarðskjálfta- og eldvirkni umhverfis Kyrrahafið. Eldfjöllin í Cascade-fjallgarðinum á vesturströnd Bandaríkjanna, þar á meðal Mount St. Helens, tengjast einnig sökkbelti.

Eldvirknin á Hawaii á sér hins vegar aðra skýringu. Þar eru eldfjöllin ekki við flekamót heldur yfir heitum reit djúpt undir Kyrrahafsflekanum. Þegar flekinn færist yfir heita reitinn myndast röð eldfjalla, en þau sem eru nú yfir eða næst honum eru virkust.

Hvers vegna kann þá að virðast sem eldgos séu sjaldgæf í Bandaríkjunum? Skýringin felst að stórum hluta í því hvar eldvirknin er. Eins og taflan sýnir hófust aðeins fjögur af 226 staðfestum gosum tímabilsins í 48 samliggjandi ríkjum Bandaríkjanna, öll í Mount St. Helens í Washington-ríki. Langflest gosin urðu í Alaska og á Aljútaeyjum, en töluverð eldvirkni var einnig á Hawaii og á bandarískum eyjum í Kyrrahafi.

Hér getur einnig skipt máli hvernig við hugsum um Bandaríkin landfræðilega. Þegar rætt er um Bandaríkin sjá margir líklega fyrst fyrir sér samliggjandi ríkin 48, en tengja síður afskekkt svæði á borð við Aljútaeyjar eða Norður-Maríanaeyjar við landið. Eldgos þar verða því ekki endilega hluti af þeirri mynd sem við höfum af eldvirkni í Bandaríkjunum.

Þessu til viðbótar getur það hvað telst fréttnæmt haft áhrif á það hversu oft við heyrum af þessum gosum. Eldgos sem verða nálægt byggð, ógna fólki eða innviðum eða hafa mikil áhrif á samgöngur, eru líklegri til að vekja alþjóðlega athygli en lítil eða miðlungsstór gos á afskekktum svæðum. Mörg eldgos í Alaska, á Aljútaeyjum og öðrum afskekktum bandarískum eyjasvæðum geta því farið fram hjá almenningi hér á landi, þótt þau séu skráð og vöktuð af eldfjallafræðingum.

Eldgos eru því ekki sjaldgæf á bandarískum yfirráðasvæðum í heild, en þau verða að langmestu leyti fjarri þeim svæðum sem við tengjum helst við Bandaríkin.

Tilvísun:

1. ^ Í ensku er talað um Conterminous United States eða Contiguous United States og vísar það til samfelldu fylkjanna 48 (auk Washington D.C.) sem deila ytri landamærum, en undanskilur fylkin Alaska og Hawaii.

Heimildir og myndir:

• Global Volcanism Program. (2026). Holocene Volcano List. Volcanoes of the world (Útgáfa 5.4.0) [Gagnagrunnur]. Smithsonian Institution. https://volcano.si.edu/volcanolist_holocene.cfm
• Global Volcanism Program. (2026). Database Search - Eruptions. Volcanoes of the World (Útgáfa 5.4.0; 7. ág. 2026). [Gagnagrunnur] Smithsonian Institution. https://volcano.si.edu/search_eruption.cfm
• Global Volcanism Program. (2026). Frequently Asked Questions. Smithsonian Institution. https://volcano.si.edu/faq/index.cfm
• U.S. Geological Survey. (2026). How many active volcanoes are there on Earth? https://www.usgs.gov/faqs/how-many-active-volcanoes-are-there-earth?items_per_page=6&page=1&utm_source=chatgpt.com#faq
• U.S. Geological Survey. (2026). How often do Alaskan volcanoes erupt? https://www.usgs.gov/faqs/how-often-do-alaskan-volcanoes-erupt?utm_source=chatgpt.com#faq
• Alaska Volcano Observatory. Frequently Asked Questions. https://avo.alaska.edu/about/faq/?utm_source=chatgpt.com
• List of volcanoes in the United States. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_volcanoes_in_the_United_States
• Yfirlitsmynd: Hawaiian Volcano Observatory. (2018). Kīlauea Volcano — Lava Fountaining. https://www.usgs.gov/media/images/kilauea-volcano-lava-fountaining
• Kort: U.S. Geological Survey. (2018). Map of volcano threat category designated by color. https://www.usgs.gov/media/images/map-volcano-threat-category-designated-color. Íslenskur texti settur inn af ritstjórn Vísindavefsins.

Upphaflega var spurt:

• Hvað getið þið sagt mér um eldgosatíðni og eldfjallavirkni í Bandaríkjunum (þar sem mér skilst að þau séu flest)?
• Fyrst virk eldfjöll eru flest í Bandaríkjunum, hvers vegna eru eldgos þá samt svona sjaldgæf þar?

Höfundur þakkar Sigurði Steinþórssyni, prófessor emeritus í jarðfræði, fyrir yfirlestur og gagnlegar athugasemdir....